Mã số vùng trồng là gì?
Sau khi Cơ quan Cảnh sát điều tra - Bộ Công an khởi tố nhiều đối tượng liên quan đến hoạt động cấp, quản lý và sử dụng mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói sầu riêng, khái niệm " mã số vùng trồng " - vốn chỉ quen thuộc với người trong ngành - bất ngờ trở thành tâm điểm dư luận.
Với người trồng sầu riêng, đây không đơn thuần là một dãy ký tự định danh mà là "tờ giấy quyền lực", quyết định trái sầu riêng có đủ điều kiện bước qua cánh cửa xuất khẩu hay không.
Mã số vùng trồng là "tờ giấy rất quyền lực" đưa sầu riêng xuất khẩu.
Theo ông Hà Ngọc Chiến - Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Lâm Đồng (địa phương đang có diện tích sầu riêng lớn nhất cả nước), mã số vùng trồng là mã định danh được cấp cho khu vực sản xuất đáp ứng các yêu cầu về quản lý, truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm và quy định của thị trường nhập khẩu.
"Mã số vùng trồng giống như căn cước công dân của một vùng sản xuất. Mỗi mã số gắn với đầy đủ thông tin về diện tích, chủ sở hữu, quy trình canh tác, nhật ký sản xuất và tình trạng tuân thủ các quy định kỹ thuật. Khi phát sinh vấn đề về chất lượng, cơ quan quản lý và nước nhập khẩu có thể truy xuất ngay nguồn gốc để xử lý", ông Chiến cho biết.
Theo ông Chiến, mã số vùng trồng có hai ý nghĩa cốt lõi. Thứ nhất là phục vụ truy xuất nguồn gốc, bảo đảm minh bạch quá trình sản xuất. Thứ hai là đáp ứng yêu cầu của thị trường nhập khẩu. Riêng với Trung Quốc - thị trường tiêu thụ lớn nhất của sầu riêng Việt Nam - mã số vùng trồng là điều kiện bắt buộc để trái sầu riêng được xuất khẩu chính ngạch.
Hà Ngọc Chiến - Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Lâm Đồng.
Từ một công cụ quản lý sản xuất, mã số vùng trồng vì thế trở thành "tấm vé thông hành" của ngành sầu riêng Việt Nam. Để có được "tờ giấy quyền lực" ấy, nhiều HTX phải mất hàng tháng, thậm chí nhiều năm xây dựng vùng nguyên liệu và hoàn thiện hồ sơ.
Theo ông Lê Tấn Dũng - Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX Sản xuất Dịch vụ Nông nghiệp Thăng Tiến, tỉnh Đắk Lắk, để được cấp một mã số vùng trồng, HTX phải vận động người dân tự nguyện tham gia, thu thập căn cước công dân, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, đơn đăng ký; đồng thời hướng dẫn các hộ áp dụng thống nhất quy trình canh tác, ghi chép nhật ký sản xuất và cam kết duy trì các tiêu chuẩn kỹ thuật.
Sau khi hoàn thiện hồ sơ, HTX gửi UBND cấp xã xác nhận trước khi chuyển cơ quan chuyên môn thẩm định. Cơ quan quản lý sẽ kiểm tra thực địa, đối chiếu diện tích, ranh giới, tọa độ vùng trồng, quy trình sản xuất, điều kiện an toàn thực phẩm và khả năng truy xuất nguồn gốc. Chỉ khi đáp ứng đầy đủ các tiêu chí, vùng trồng mới được cấp mã số; riêng hồ sơ đăng ký xuất khẩu sang Trung Quốc còn phải được cơ quan chức năng nước nhập khẩu xem xét, phê duyệt.
Ông Lê Tấn Dũng - Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX Sản xuất Dịch vụ Nông nghiệp Thăng Tiến.
"Không phải cứ nộp hồ sơ là được cấp mã ngay. Sau khi được cấp, vùng trồng còn phải duy trì các điều kiện kỹ thuật, nếu vi phạm vẫn có thể bị cảnh báo hoặc thu hồi mã số", ông Dũng nói.
Hành trình trầy trật
Đại diện một HTX trong ngành sầu riêng cho biết, để được cấp một mã số vùng trồng, nhiều HTX phải trải qua hành trình đầy trầy trật. Có thời điểm, HTX nhiều lần mang hồ sơ đến UBND xã xin xác nhận nhưng bị từ chối với lý do "chưa có chủ trương", trong khi một số doanh nghiệp từ nơi khác đến lại được hướng dẫn, tạo điều kiện triển khai thuận lợi. "Chúng tôi làm vì lợi ích của nông dân và để đáp ứng yêu cầu xuất khẩu, nhưng có giai đoạn lại gặp rất nhiều rào cản ngay từ khâu xác nhận hồ sơ", vị đại diện HTX chia sẻ.
Tuy nhiên, nghịch lý là dù mã số vùng trồng được xem là "tấm vé thông hành" để xuất khẩu, giá thu mua sầu riêng tại nhiều địa phương vẫn gần như cào bằng giữa vùng trồng có mã số và vùng chưa có mã số. Thậm chí, theo phản ánh của một số HTX, có doanh nghiệp thu mua để xuất khẩu nhưng không sử dụng chính mã số vùng trồng của vùng nguyên liệu thu mua.
Ông Nguyễn Hữu Chiến - Giám đốc HTX Dịch vụ Nông nghiệp Tân Lập Đông ở xã Pơng Drang, tỉnh Đắk Lắk, cho biết: Trong các năm 2023-2024, một số doanh nghiệp đến thu mua sầu riêng tại vùng nguyên liệu của HTX để xuất khẩu nhưng không lấy mã số vùng trồng đã được cấp cho chính khu vực này.
Ông Nguyễn Hữu Chiến từng phản ánh doanh nghiệp thu mua sầu riêng nhưng không sử dụng mã số vùng trồng của HTX.
Trước những bất cập trong công tác cấp, quản lý và sử dụng mã số vùng trồng, Cơ quan Cảnh sát điều tra - Bộ Công an đã vào cuộc, khởi tố nhiều bị can để làm rõ các sai phạm. Mới đây, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu - Bộ Công an đã khởi tố, bắt tạm giam 4 bị can để điều tra về các tội “Nhận hối lộ” và “Giả mạo trong công tác” trong quá trình mở rộng điều tra vụ án xảy ra tại các đơn vị liên quan hoạt động xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc.
Các bị can bị khởi tố về tội "Nhận hối lộ" gồm ông Hoàng Trung - Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường và ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật. Hai bị can Nguyễn Thị Hà - Chi cục trưởng Chi cục Kiểm dịch vùng 7 và Bế Thị Thu Hiền - Trạm trưởng Trạm Kiểm dịch Hữu Nghị (Lạng Sơn), bị khởi tố về tội "Giả mạo trong công tác".
Kết quả điều tra ban đầu của Bộ Công an xác định, ông Hoàng Trung và ông Nguyễn Quang Hiếu đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn để ban hành các chính sách trái pháp luật, có dấu hiệu tạo ra các "giấy phép con" nhằm phục vụ lợi ích nhóm, trục lợi cá nhân với số tiền đặc biệt lớn. Hai bị can này còn bị cáo buộc can thiệp, chỉ đạo cấp dưới cấp khống giấy kiểm nghiệm, mã số vùng trồng, đồng thời để xảy ra việc mua bán trái phép mã số vùng trồng và mã cơ sở đóng gói phục vụ hoạt động xuất khẩu sầu riêng.
