Gánh nặng tuân thủ ngày càng lớn
Ngày 23/4, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức tọa đàm “Kết quả Điều tra Hộ kinh doanh năm 2026”. Cuộc khảo sát được thực hiện từ tháng 2 đến tháng 4/2026, với hơn 1.000 hộ kinh doanh đang hoạt động tại 34 tỉnh, thành phố.
Phát biểu tại tọa đàm, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký VCCI, thẳng thắn nhìn nhận: “Bức tranh hiện nay không mấy lạc quan, nhưng rất thật”.
Theo kết quả khảo sát, có 73,7% hộ kinh doanh cho biết chỉ “lãi ít” trong năm 2025. Hơn 81% hộ bị giảm doanh thu, 75% giảm lượng khách hàng, trong khi chỉ 1,9% đạt mức “lãi như kỳ vọng”. Điều này cho thấy phần lớn hộ kinh doanh đang vận hành trong trạng thái lợi nhuận rất mỏng, chỉ đủ duy trì hoạt động chứ không đủ tích lũy hay tạo “bộ đệm” trước những cú sốc tiếp theo.
Biên lợi nhuận mỏng là trạng thái phổ biến của hộ kinh doanh. Nguồn: VCCI
Sức khỏe kinh doanh suy yếu nhanh chóng đã chuyển hóa thành tâm lý phòng thủ lan rộng. Có 60,8% hộ dự kiến chỉ duy trì quy mô hiện tại trong hai năm tới, 33% có xu hướng thu hẹp và chỉ 1,8% có ý định mở rộng. Trạng thái chủ đạo của khu vực này không còn là tìm kiếm tăng trưởng mà là cố gắng duy trì sự tồn tại.
Đáng lưu ý, khó khăn về pháp lý được đánh giá là nhóm áp lực lớn nhất, thậm chí vượt qua cả những thách thức quen thuộc như chi phí đầu vào hay sức cầu thị trường.
Có 73,3% hộ kinh doanh cho biết các vấn đề pháp lý ảnh hưởng lớn hoặc nghiêm trọng đến hoạt động. Trong thực tế vận hành, 71,2% hộ gặp khó khăn trong việc thu thập thông tin khách hàng để xuất hóa đơn điện tử, 67,6% vướng mắc trong hạch toán chi phí được trừ và 66,8% gặp khó khi theo dõi, cập nhật chính sách.
Đặc biệt, thời gian dành cho việc tuân thủ quy định được xem là áp lực lớn nhất khi có tới 73% hộ đánh giá ở mức ảnh hưởng lớn hoặc rất lớn. Gánh nặng tuân thủ vì vậy không chỉ là chi phí tài chính mà còn là chi phí cơ hội về thời gian, công sức và cả áp lực tâm lý kéo dài đối với chủ hộ.
Nguồn: VCCI
Một phát hiện đáng chú ý từ khảo sát là gánh nặng tuân thủ không giảm đi khi hộ kinh doanh lớn lên, mà ngược lại có xu hướng gia tăng theo quy mô. Khi phát triển, các hộ phải đối mặt với hệ thống kế toán phức tạp hơn, thủ tục thuế nặng nề hơn, kéo theo chi phí nhân sự và công nghệ tăng lên.
Điều này khiến nhiều chủ hộ cảm thấy việc mở rộng quy mô đồng nghĩa với việc phải gánh thêm áp lực, từ đó làm suy giảm đáng kể động lực đầu tư và phát triển. Môi trường thể chế, theo đó, có thể vô tình duy trì khu vực hộ kinh doanh ở trạng thái nhỏ lẻ, phòng thủ và né tránh tăng trưởng.
Ở góc độ chuyển đổi mô hình, khảo sát cho thấy chỉ 15,6% hộ có ý định chuyển lên doanh nghiệp trong 2 năm tới. Phần lớn còn lại tỏ ra e ngại do lo lắng thủ tục thuế sẽ phức tạp hơn, quy định kế toán khó khăn hơn, chi phí bảo hiểm xã hội cao hơn và nguy cơ bị thanh, kiểm tra nhiều hơn.
Tuy nhiên, một điểm tích cực được chỉ ra là những hộ hiểu rõ chính sách thuế và kế toán lại có xác suất sẵn sàng chuyển đổi cao hơn đáng kể. Điều này cho thấy việc nắm rõ “luật chơi” giúp họ tự tin đánh giá chi phí - lợi ích thay vì chỉ nhìn thấy rủi ro.
Hộ kinh doanh thiếu động lực mở rộng
Theo nhóm nghiên cứu của VCCI, khu vực hộ kinh doanh vẫn là trụ cột quan trọng của kinh tế hộ gia đình và đóng vai trò như một lớp đệm an sinh xã hội. Tuy nhiên, thực trạng cho thấy khu vực này đang vận hành với sức khỏe suy yếu, lợi nhuận mỏng và tâm thế phòng thủ kéo dài.
Xu hướng chủ đạo trong những năm tới là duy trì hoặc thu hẹp quy mô, trong khi tỷ lệ có ý định chuyển đổi hoặc mở rộng vẫn ở mức rất thấp.
Nguồn: VCCI
Từ thực tế trên, các chuyên gia cho rằng điểm nghẽn của khu vực hộ kinh doanh không chỉ nằm ở sức cầu yếu hay chi phí đầu vào tăng, mà còn ở sự thiếu tương thích giữa yêu cầu quản lý ngày càng phức tạp với năng lực tuân thủ của một khu vực chủ yếu gồm các đơn vị siêu nhỏ.
Khi khó khăn pháp lý trở thành áp lực lớn nhất và hàng loạt nghiệp vụ thuế - kế toán đều là rào cản, cải cách môi trường kinh doanh cho hộ kinh doanh cần được hiểu trước hết là cải cách tính dễ tuân thủ của hệ thống, thay vì chỉ siết chặt quản lý.
Từ đó, yêu cầu đặt ra là phải cải cách môi trường kinh doanh theo hướng “dễ tuân thủ” hơn. Điều này không chỉ dừng lại ở việc cắt giảm thủ tục, mà còn cần thiết kế lại hệ thống quy định theo hướng đơn giản, dễ hiểu và phù hợp với thực tế vận hành của các hộ kinh doanh.
Bên cạnh đó, việc phát triển các công cụ hỗ trợ như phần mềm kế toán đơn giản, hướng dẫn kê khai rõ ràng và hệ thống tư vấn tại địa phương cũng đóng vai trò quan trọng.
Chính sách hỗ trợ cũng cần được thiết kế theo hướng phân nhóm, tập trung vào những đối tượng dễ bị tổn thương nhất, đồng thời tạo điều kiện cho các hộ có tiềm năng phát triển tiếp cận nguồn lực và chuyển đổi mô hình.
Đối với quá trình chuyển lên doanh nghiệp, cần có các cơ chế giảm chi phí thực tế, từ ưu đãi tài chính đến hỗ trợ kế toán - thuế trong giai đoạn đầu, cũng như lộ trình nghĩa vụ phù hợp để tránh gây “sốc” cho các đơn vị mới chuyển đổi.
