[E] GS.TS Phạm Tất Dong: Người thầy 93 tuổi vẫn trăn trở với tương lai giáo dục trong thời đại AI

Admin

20/11/2026 08:30

Từng đứng lớp trong những năm tháng kháng chiến gian khó, chứng kiến nền giáo dục đi qua nhiều bước ngoặt lịch sử, GS.TS Phạm Tất Dong ở tuổi 93 vẫn đau đáu với sự nghiệp trồng người.

Ở tuổi 93, sau hơn 70 năm gắn bó với sự nghiệp giáo dục, GS.TS Phạm Tất Dong vẫn miệt mài đọc, viết, nghiên cứu và dõi theo từng chuyển động của ngành giáo dục. Từ những lớp học giữa khói lửa chiến tranh đến giảng đường đại học, từ trang sách giáo khoa thời kháng chiến đến những cuộc trò chuyện cùng trí tuệ nhân tạo (AI), hành trình của ông là câu chuyện về một người thầy không ngừng học hỏi, đổi mới và đau đáu với tương lai của giáo dục Việt Nam.

Từ lớp học giữa khói lửa chiến tranh đến hành trình trọn đời với giáo dục

Trong xã hội, không nhiều người cùng lúc trải qua nhiều vai trò: tham gia hoạt động chính trị, làm công tác quản lý, nghiên cứu khoa học, đồng thời dành phần lớn cuộc đời cho sự nghiệp giáo dục. GS.TS Phạm Tất Dong là một trong những người như thế. Ở tuổi 93, khi nhiều người đã chọn nghỉ ngơi, ông vẫn giữ nhịp làm việc đáng nể, vẫn quan tâm đến những vấn đề thời sự của giáo dục và không ngừng suy nghĩ về con đường phát triển của nền giáo dục nước nhà.

[E] GS.TS Phạm Tất Dong: Người thầy 93 tuổi vẫn trăn trở với tương lai giáo dục trong thời đại AI - Ảnh 2.

GS.TS Phạm Tất Dong, người thầy đi qua khói lửa chiến tranh và không đứng ngoài thời đại AI (Ảnh: Quốc Tiệp).

Nhân hướng tới Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, phóng viên Người Đưa tin có cuộc trò chuyện với ông. Ở tuổi 93, giọng nói vẫn trầm ấm, ánh mắt vẫn sáng khi nhắc đến những năm tháng gian khổ của nghề thầy và cả những trăn trở về giáo dục trong thời đại trí tuệ nhân tạo.

Nhớ về những ngày đầu bước vào nghề, GS.TS Phạm Tất Dong kể, năm 1952, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đang bước vào giai đoạn quyết liệt cũng là lúc ông tốt nghiệp tại trường sư phạm sơ cấp của Việt Nam nhưng đặt ở bên Trung Quốc. Đây là lớp giáo viên được chuẩn bị để triển khai chương trình cải cách giáo dục lần thứ nhất trong hệ thống nhà trường kháng chiến.

Với ông, những năm tháng học tập ấy không đơn thuần là quá trình tiếp nhận kiến thức chuyên môn. Đó còn là quãng thời gian rèn luyện ý chí, tinh thần trách nhiệm và ý thức phụng sự. Những người giáo viên trẻ khi ấy được đào tạo để trở về phục vụ giáo dục trong hoàn cảnh đất nước còn chiến tranh, trường lớp thiếu thốn, điều kiện dạy và học vô cùng gian nan.

Ông nhớ lại, tài liệu học tập khi ấy rất hạn chế. Nhiều kiến thức phải học thuộc, ghi nhớ trong đầu để khi trở về vùng kháng chiến có thể vận dụng. Việc mang theo tài liệu đôi khi còn tiềm ẩn nguy hiểm nếu không may bị địch bắt giữ. Vì thế, người học phải ghi nhớ nội dung bài học, tư tưởng và phương pháp giảng dạy thay vì phụ thuộc vào sách vở.

Những trải nghiệm ấy đã hình thành trong ông một quan niệm sâu sắc về nghề giáo: người thầy không chỉ cần có tri thức mà còn phải có bản lĩnh, trách nhiệm và tinh thần sẵn sàng nhận nhiệm vụ ở bất cứ nơi đâu Tổ quốc cần.

"Đảng cần thì có, ở đâu Đảng cần thì có mặt ở đấy", ông nhắc lại khẩu hiệu đã trở thành phương châm sống của lớp nhà giáo thời kỳ ấy.

Những năm tháng đầu đời làm nghề, chuyện lương bổng gần như không phải điều được đặt lên hàng đầu. Người giáo viên đến nơi nào cần mình, cùng nhân dân bám trường, bám lớp, góp sức duy trì việc học cho học sinh. Trong hoàn cảnh đất nước còn nhiều gian khó, niềm vui lớn nhất đôi khi chỉ là được đứng lớp, được nhìn thấy học trò tiếp tục đến trường.

Sau khi miền Bắc được giải phóng, giáo dục bước vào một giai đoạn mới. Tuy nhiên, điều kiện dạy và học vẫn còn vô cùng thiếu thốn. Theo ký ức của GS.TS Phạm Tất Dong, sách giáo khoa chưa phổ biến đến từng học sinh, nhiều nơi giáo viên là người duy nhất có tài liệu giảng dạy. Bảng đen, phấn trắng, những phép tính và kiến thức cơ bản vẫn là hình ảnh quen thuộc trong lớp học thời bấy giờ.

Rồi cuộc kháng chiến chống Mỹ diễn ra, một lần nữa trường lớp phải đối mặt với những thử thách khốc liệt. Thầy và trò sơ tán vào rừng, học tập trong những căn phòng tạm, dưới những hầm chữ A được đào sâu trong lòng đất để tránh bom đạn.

Giữa tiếng máy bay và những đợt ném bom, việc học vẫn không dừng lại. Những chiếc mũ rơm, những hầm trú ẩn và lớp học sơ tán đã trở thành ký ức không thể phai mờ của một thế hệ nhà giáo.

Điều khiến vị giáo sư nhớ nhất không chỉ là sự gian khổ mà còn là tinh thần lạc quan, ý chí bền bỉ của thầy và trò. Dù hoàn cảnh khắc nghiệt đến đâu, họ vẫn quyết tâm giữ lớp, giữ trường, giữ lấy con chữ.

Nhìn lại chặng đường ấy, ông cho rằng chính những năm tháng chiến tranh đã hun đúc nên bản lĩnh của nhiều thế hệ nhà giáo. Họ trưởng thành từ thực tiễn, từ trách nhiệm với đất nước và từ tình yêu dành cho học trò.

Sau ngày đất nước thống nhất, GS.TS Phạm Tất Dong tiếp tục con đường học tập, nghiên cứu tại Liên Xô, bảo vệ học vị tiến sĩ rồi trở về giảng dạy đại học, đào tạo các thế hệ học viên, nghiên cứu sinh. Từ một giáo viên được đào tạo trong những năm tháng kháng chiến, ông từng bước trở thành nhà khoa học, nhà quản lý và người có nhiều đóng góp cho lĩnh vực giáo dục.

Dẫu đảm nhiệm nhiều vị trí, vai trò khác nhau, điều xuyên suốt trong hành trình của ông vẫn là tinh thần học hỏi và trách nhiệm đối với sự nghiệp trồng người.

Con người làm ra AI để phục vụ con người

Nếu những năm tháng đầu đời làm nghề gắn với bảng đen, phấn trắng và những trang giáo án được ghi nhớ trong đầu thì ở tuổi 93, GS.TS Phạm Tất Dong lại dành nhiều sự quan tâm cho trí tuệ nhân tạo và công nghệ số.

Đáng chú ý, ông không nhìn AI bằng tâm thế e ngại hay dè chừng, mà xem đây là một công cụ có thể giúp con người giải phóng sức lao động, mở rộng khả năng học tập và nâng cao hiệu quả công việc.

Ông cho biết, bản thân đã viết nhiều bài về học tập với AI, lao động với AI và tư duy cùng AI. Với ông, công nghệ không phải thứ chỉ dành cho người trẻ. Ngay cả một người đã bước sang tuổi 93 vẫn có thể tìm hiểu, sử dụng và khai thác những tiện ích mà công nghệ mang lại.

[E] GS.TS Phạm Tất Dong: Người thầy 93 tuổi vẫn trăn trở với tương lai giáo dục trong thời đại AI - Ảnh 4.

Ở tuổi 93, GS.TS Phạm Tất Dong vẫn đau đáu với sự nghiệp giáo dục (Ảnh: Quốc Tiệp).

Ông chia sẻ, trước đây, mỗi lần chấm một luận văn hay bài nghiên cứu, ông thường phải dành nhiều ngày đọc, ghi chép, suy nghĩ và đánh giá từng vấn đề. Đó là công việc đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và sự tập trung.

Nhưng khi biết sử dụng AI, ông có thêm một trợ lý hỗ trợ quá trình đánh giá. Điều đặc biệt là ông không giao toàn bộ việc chấm bài cho máy móc. Ông vẫn tự đọc, tự đánh giá và cho điểm trước, sau đó mới đưa một số bài viết cho AI phân tích, phản biện, chỉ ra ưu điểm, hạn chế và những nội dung cần bổ sung.

Có những bài ông đánh giá cao nhưng AI lại đưa ra mức điểm thấp hơn, kèm theo những lập luận cụ thể. Cũng có những bài ông cho điểm thấp nhưng AI chỉ ra những khía cạnh đáng ghi nhận mà bản thân ông chưa chú ý đầy đủ.

Từ sự đối chiếu ấy, ông có thêm một góc nhìn khác để kiểm chứng nhận định của mình.

Tuy nhiên, GS.TS Phạm Tất Dong nhấn mạnh, AI có thể phân tích nội dung nhưng không thể thay thế hoàn toàn con người trong việc đưa ra những đánh giá gắn với bối cảnh xã hội, vị trí của người viết và khả năng lan tỏa của một công trình.

Một bài viết không chỉ được nhìn nhận qua những tiêu chí kỹ thuật hay nội dung đơn thuần. Người đánh giá còn phải hiểu tác giả là ai, công trình có ý nghĩa như thế nào đối với cộng đồng và việc ghi nhận có thể tạo động lực ra sao để họ tiếp tục cống hiến.

Đó là những điều mà theo ông, người làm công tác giáo dục và đánh giá vẫn phải tự mình cân nhắc, chịu trách nhiệm.

Từ trải nghiệm thực tế, GS.TS Phạm Tất Dong cho rằng, vấn đề không nằm ở việc AI có làm thay con người hay không mà nằm ở cách con người sử dụng công cụ này.

Ông thẳng thắn phản bác quan điểm cho rằng AI tất yếu khiến học sinh lười suy nghĩ, phụ thuộc vào công nghệ hoặc dễ dàng đạo văn. Theo ông, những hệ lụy ấy không xuất phát đơn thuần từ bản thân AI mà còn phụ thuộc vào phương pháp hướng dẫn, tổ chức dạy học và cách người học sử dụng công cụ.

"Con người làm ra AI để phục vụ con người, chứ không phải để nó quay lại thay thế hay tiêu diệt con người", ông chia sẻ.

Với ông, cần xác định rõ AI là công cụ hỗ trợ, thậm chí là một trợ lý đắc lực, nhưng tuyệt đối không nên coi đó là người thầy hay nguồn chân lý duy nhất.

AI có thể xử lý một lượng thông tin rất lớn, đưa ra những câu trả lời nhanh chóng, hỗ trợ giải quyết nhiều công việc phức tạp. Nhưng máy móc không có cảm xúc, không có sự thấu cảm và cũng không thể tự chịu trách nhiệm đạo đức đối với những quyết định được đưa ra.

Con người mới là chủ thể quyết định thông tin ấy được sử dụng như thế nào, đặt trong hoàn cảnh nào và có phù hợp với những chuẩn mực đạo đức, trách nhiệm xã hội hay không.

Bên cạnh đó, ông cũng lưu ý AI có thể đưa ra những thông tin sai lệch hoặc câu trả lời phù hợp với mong muốn của người sử dụng. Nếu thiếu khả năng kiểm chứng và tư duy phản biện, người dùng rất dễ tin vào những gì nghe có vẻ hợp lý, xuôi tai.

Vì thế, trong thời đại AI, năng lực quan trọng không chỉ là biết sử dụng công nghệ mà còn phải biết đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin và giữ được sự độc lập trong suy nghĩ.

AI không làm giảm vai trò của người thầy mà đặt ra yêu cầu mới đối với nghề giáo

Từ câu chuyện của chính mình, GS.TS Phạm Tất Dong cho rằng, giáo dục đang đứng trước yêu cầu phải thay đổi mạnh mẽ. Khi trí tuệ nhân tạo và công nghệ số ngày càng định hình lại cách con người học tập, làm việc, người thầy cũng cần nhìn nhận lại năng lực và bản sắc nghề nghiệp của mình.

Ông cho rằng, trước hết, mỗi giáo viên phải chủ động tiếp cận công nghệ, trang bị kỹ năng số và biết cách sử dụng AI trong công việc. Một nhà giáo trong thời đại mới không thể đứng ngoài những thay đổi đang diễn ra, càng không thể chỉ duy trì phương pháp giảng dạy cũ mà thiếu sự thích ứng.

"Trước hết, bản thân người thầy phải định hình lại mình thì mới có thể định hình lại giáo dục", ông nhấn mạnh.

[E] GS.TS Phạm Tất Dong: Người thầy 93 tuổi vẫn trăn trở với tương lai giáo dục trong thời đại AI - Ảnh 6.

Theo GS.TS Phạm Tất Dong, AI không làm giảm vai trò của người thầy mà đặt ra yêu cầu mới đối với nghề giáo (Ảnh: Quốc Tiệp).

Theo GS.TS Phạm Tất Dong, điều quan trọng tiếp theo là người thầy phải truyền lại những kỹ năng công nghệ mà mình đã tích lũy được cho thế hệ trẻ. Giáo viên không cần biết sử dụng tất cả các công cụ AI đang xuất hiện, nhưng cần lựa chọn được những công cụ phù hợp với công việc, biết cách khai thác hiệu quả và hướng dẫn học sinh sử dụng đúng mục đích.

Ông cũng đặc biệt nhấn mạnh vai trò của việc xây dựng câu lệnh khi làm việc với AI. Một yêu cầu được diễn đạt rõ ràng, chính xác sẽ giúp công cụ đưa ra kết quả phù hợp hơn. Ngược lại, nếu người dùng đặt câu hỏi chung chung, thiếu thông tin, câu trả lời nhận được có thể không đáp ứng được nhu cầu.

Từ những trải nghiệm sử dụng AI, ông cho rằng, người dùng cần biết mình đang cần giải quyết vấn đề gì, cần loại kiến thức nào và công cụ nào có thể hỗ trợ tốt nhất. Khi đã xác định được những điều đó, AI sẽ trở thành trợ lý hữu ích trong học tập và lao động.

Đối với học sinh, GS.TS Phạm Tất Dong không chủ trương cấm đoán hay tạo tâm lý sợ hãi trước nguy cơ các em sử dụng AI để làm bài thay mình. Thay vào đó, giáo viên cần thiết kế phương pháp học tập giúp học sinh sử dụng công nghệ nhưng vẫn giữ được tư duy độc lập và dấu ấn cá nhân.

Ông gợi ý, khi giao bài tập, giáo viên có thể yêu cầu học sinh sử dụng AI để tìm kiếm ý tưởng, xây dựng bản thảo, sau đó tự chỉnh sửa, bổ sung và hoàn thiện bằng hiểu biết của mình. Các em cần lưu lại kết quả AI đưa ra và sản phẩm do bản thân hoàn thiện để nhận diện sự khác biệt giữa hai phiên bản.

Qua đó, học sinh hiểu được đâu là phần kiến thức máy móc cung cấp, đâu là suy nghĩ, cách nhìn và dấu ấn riêng của bản thân.

Theo ông, điều quan trọng không phải là học sinh có sử dụng AI hay không, mà là sau khi sử dụng công cụ này, các em có hiểu vấn đề sâu hơn, biết suy nghĩ độc lập hơn và tạo ra được sản phẩm mang bản sắc cá nhân hay không.

"AI không làm giảm vai trò của người thầy mà đặt ra yêu cầu mới đối với nghề giáo. Giáo viên không còn chỉ là người truyền đạt kiến thức mà còn phải hướng dẫn học sinh cách tiếp cận tri thức, biết đặt câu hỏi, lựa chọn thông tin, phản biện và vận dụng kiến thức vào thực tiễn", GS.TS Phạm Tất Dong nhấn mạnh.

GS.TS Phạm Tất Dong cũng cho rằng, mỗi người cần chuẩn bị tâm thế để thích ứng với một xã hội sẽ tiếp tục thay đổi nhanh chóng trong những năm tới. AI sẽ ngày càng phát triển, năng lực của máy móc sẽ ngày càng được mở rộng. Vì vậy, việc học tập không thể dừng lại sau khi rời ghế nhà trường mà phải trở thành quá trình liên tục trong suốt cuộc đời.

Không ngừng học hỏi là cách người thầy giữ lửa nghề

Điều đáng quý ở GS.TS Phạm Tất Dong không chỉ nằm ở hành trình cống hiến lâu dài mà còn ở tinh thần học hỏi không ngừng nghỉ. Ở tuổi 93, ông vẫn đọc, viết, nghiên cứu và chủ động tìm hiểu những công nghệ mới. Dù không còn thường xuyên làm việc trực tiếp trên máy tính vì vấn đề thị lực, ông vẫn duy trì thói quen viết lách, nghiên cứu theo cách phù hợp với bản thân và nhờ người hỗ trợ chuyển các bản thảo thành văn bản điện tử khi cần thiết.

Những trang viết vẫn được ông hoàn thành bằng sự tập trung và nhịp làm việc đáng nể. Ông kể, có ngày mình có thể viết tới 15 trang. Điều đó cho thấy tuổi tác không làm mất đi niềm say mê tri thức và khát vọng đóng góp của người thầy.

Nhìn lại hành trình đã qua, từ những lớp học giữa kháng chiến đến giảng đường đại học, từ những trang sách giáo khoa thời thiếu thốn đến những cuộc đối thoại với AI, có thể thấy ở GS.TS Phạm Tất Dong một điểm chung xuyên suốt đó là tinh thần không ngừng vận động trước những thay đổi của thời đại.

Nếu thế hệ nhà giáo trước đây phải vượt qua bom đạn, thiếu thốn để giữ lớp, giữ trường thì người thầy hôm nay phải đối diện với những thách thức mới của công nghệ, tri thức và sự thay đổi trong cách học tập của thế hệ trẻ.

Nhưng dù ở bất kỳ thời đại nào, theo GS.TS Phạm Tất Dong, người thầy vẫn cần giữ được bản lĩnh, trách nhiệm, đạo đức nghề nghiệp và khả năng truyền cảm hứng học tập cho học trò.

[E] GS.TS Phạm Tất Dong: Người thầy 93 tuổi vẫn trăn trở với tương lai giáo dục trong thời đại AI - Ảnh 9.

Ở tuổi 93, GS.TS Phạm Tất Dong vẫn miệt mài viết, đọc, nghiên cứu và tìm hiểu những công nghệ mới (Ảnh: Quốc Tiệp).

THỰC HIỆN: QUỐC TIỆP

HÌNH ẢNH: QUỐC TIỆP

NGUOIDUATIN.VN | Thứ 6, 20/11/2026 | 07:00

Bạn đang đọc bài viết "[E] GS.TS Phạm Tất Dong: Người thầy 93 tuổi vẫn trăn trở với tương lai giáo dục trong thời đại AI" tại chuyên mục Giáo dục. Mọi bài vở cộng tác xin gửi về địa chỉ email ([email protected]).