Khi mã số dễ thành “giấy phép con”
Trao đổi với PV Tiền Phong , giám đốc một doanh nghiệp xuất khẩu sầu riêng tại Đồng Tháp cho biết, sau vụ án sầu riêng, điều doanh nghiệp mong muốn nhất là có một quy trình minh bạch: Hồ sơ gồm những gì? Nộp ở đâu? Cơ quan nào xử lý? Thời hạn bao lâu? Nếu chưa đạt phải thông báo rõ lý do.
Theo đại diện doanh nghiệp, một trong những nguyên nhân dẫn tới khuất tất trong cấp mã số vùng trồng , cơ sở đóng gói thời gian qua nằm ở quy trình xử lý hồ sơ chưa thật công khai, minh bạch.
Về bản chất, mã số vùng trồng là công cụ để xác định nơi sản xuất, truy xuất nguồn gốc và đáp ứng yêu cầu của thị trường nhập khẩu. Tuy nhiên, sau khi hồ sơ từ địa phương được chuyển lên Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) để rà soát trước khi gửi tới cơ quan có thẩm quyền của nước nhập khẩu, người dân, doanh nghiệp khó theo dõi hồ sơ đang ở đâu, đã qua bước nào, còn thiếu gì, khi nào có kết quả hay đã được chuyển sang phía nước ngoài hay chưa.
“Có hồ sơ chờ rất lâu nhưng doanh nghiệp không biết đang vướng ở đâu. Khi không có hệ thống để theo dõi công khai, doanh nghiệp phải tìm cách hỏi, nhờ các mối quan hệ. Chính khoảng mờ đó dễ nảy sinh chuyện chạy chọt để hồ sơ được xử lý sớm”, vị giám đốc nói.
Doanh nghiệp kinh doanh dừa cũng phản ánh có tình trạng "chạy chọt" xin mã số vùng trồng.
Theo phản ánh của doanh nghiệp, quy trình liên quan đến mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói còn được áp dụng với nhiều loại nông sản xuất khẩu. Vì vậy, khi một ngành hàng tăng trưởng nhanh, thị trường nhập khẩu tăng yêu cầu kiểm soát hoặc nhu cầu đăng ký mã số tăng, bất cập của hệ thống càng dễ bộc lộ.
Dừa là một ví dụ. Lãnh đạo một doanh nghiệp xuất khẩu dừa tại Vĩnh Long chia sẻ, sau khi thị trường xuất khẩu được mở rộng, nhu cầu hoàn thiện mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói tăng nhanh. Vừa qua, trong quá trình làm thủ tục với mặt hàng này, không ít doanh nghiệp phải tìm mối quan hệ, “chạy chọt” để hồ sơ được thúc đẩy.
Phải chặn được cơ chế xin - cho
Trong bối cảnh những bất cập về mã số vùng trồng được đặt ra, Bộ NN&MT đang xây dựng dự thảo Nghị quyết của Chính phủ nhằm đơn giản hóa thủ tục cấp mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, tháo gỡ vướng mắc trong thực hiện Nghị định 38/2026/NĐ-CP.
Một thay đổi đáng chú ý là hồ sơ dự kiến được rút gọn, thực hiện trực tuyến và quản lý bằng dữ liệu số, kết nối với cơ sở dữ liệu truy xuất nguồn gốc và các cơ sở dữ liệu liên quan.
Đối với vùng trồng phục vụ thị trường trong nước, thời gian giải quyết dự kiến không quá 3 ngày làm việc, kết hợp hậu kiểm. Với vùng trồng, cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu, tiền kiểm tiếp tục được áp dụng nhưng thời gian giải quyết không quá 10 ngày làm việc.
Bộ NN&MT cũng đề xuất phân định rõ trách nhiệm trong cấp và quản lý mã số. Theo phương án đang xây dựng, UBND tỉnh, thành phố phân công cơ quan chuyên môn chịu trách nhiệm thực hiện; các địa phương đồng thời phải chuẩn hóa dữ liệu vùng trồng, cơ sở đóng gói và phát triển vùng nguyên liệu tập trung.
Theo chuyên gia, cần giải pháp tổng thể để gỡ vướng cho ngành hàng sầu riêng.
Chia sẻ với PV Tiền Phong, ông Nguyễn Văn Mười - Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam - cho rằng, hướng sửa đổi trên là cần thiết, song cần đi xa hơn việc rút ngắn thời gian giải quyết hồ sơ.
Theo ông Mười, cần rà soát lại toàn bộ quy trình: Thủ tục nào không cần thiết thì bỏ, điều kiện nào không còn phù hợp phải sửa; khâu bắt buộc phải kiểm soát thì số hóa, công khai và xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan.
Một vấn đề khác là các điều kiện về vùng trồng phải phù hợp với cấu trúc sản xuất nông nghiệp Việt Nam. Theo ông Mười, yêu cầu vùng trồng tối thiểu 10 ha đặt ra thách thức lớn tại những khu vực sản xuất nhỏ lẻ.
Một hộ có 1 ha thì phải liên kết khoảng 10 hộ cùng có 1ha/hộ mới đủ diện tích theo quy định. Nhưng khó khăn không chỉ là “gom” đủ 10 ha, mà còn ở việc tổ chức tất cả hộ dân cùng tuân thủ một quy trình sản xuất, kiểm soát vật tư đầu vào và duy trì các điều kiện của mã số.
“Không phải cộng đủ 10 ha là xong. Ai sẽ đứng ra tổ chức, hướng dẫn kỹ thuật, kiểm soát việc sử dụng vật tư và duy trì điều kiện của mã số? Nếu chỉ đưa ra tiêu chuẩn rồi để nông dân tự lo thì rất khó”, ông Mười nói.
Theo ông Mười, đây cũng là vấn đề cần được tính toán khi Việt Nam đàm phán các điều kiện kỹ thuật với thị trường nhập khẩu. Phép thử của chính sách mới vì thế không chỉ nằm ở việc rút ngắn thời gian xử lý xuống 3 ngày hay 10 ngày, mà là trong khoảng thời gian đó người dân, doanh nghiệp có nhìn thấy hồ sơ của mình đang ở đâu hay không. Trường hợp quá hạn phải biết vì sao và ai giải trình. Có như vậy mới thực sự hạn chế được cơ chế xin - cho.
Ông Mười cho rằng, vụ án sầu riêng cũng là dịp để nhìn rộng hơn việc cấp mã số. Với một ngành hàng tỷ USD, cần xây dựng hệ thống quản lý xuyên suốt từ tổ chức vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc, thu mua, đóng gói đến kiểm soát chất lượng, an toàn thực phẩm và xuất khẩu.
“Nếu cứ có chuyện ở đâu thì xử lý ở đó, năm nay mã số, năm sau chất lượng, năm khác lại đóng gói thì sẽ mãi chạy theo sự vụ. Điều cần làm là một giải pháp tổng thể để ngành sầu riêng phát triển bền vững”, ông Mười nói.
