Được hình thành sau khi xây dựng Nhà máy Thủy điện Hòa Bình trên sông Đà, hồ Hòa Bình kéo dài khoảng 230 km, chứa tới 9,5 tỷ m³ nước. Không chỉ là một trong những hồ chứa nhân tạo quy mô lớn hàng đầu Việt Nam, nơi đây còn sở hữu 47 đảo lớn nhỏ và đang được định hướng trở thành một trong những trung tâm du lịch quan trọng của vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ.
Hồ Hòa Bình trải dài từ Hòa Bình đến Sơn La, với dung tích khoảng 9,5 tỷ m³ nước. Quy mô này lớn gấp khoảng 2,5 lần hồ Thác Bà và khoảng 6 lần hồ Dầu Tiếng.
Nếu tính theo mức sử dụng bình quân 100 lít nước/người/ngày, lượng nước trong hồ về lý thuyết tương đương nhu cầu sử dụng của toàn bộ dân số Việt Nam trong khoảng 2 năm 7 tháng.
Không chỉ có dung tích lớn, hồ còn sở hữu diện tích mặt nước khoảng 80 km², tương đương khoảng 16 lần hồ Tây và 667 lần hồ Gươm. Trên mặt hồ có 47 đảo, gồm 11 đảo đá vôi và 36 đảo núi đất, tạo nên cảnh quan đặc trưng của vùng núi Tây Bắc.
Quy mô và cảnh quan này giúp hồ Hòa Bình không chỉ giữ vai trò thủy lợi, năng lượng mà còn trở thành điểm đến du lịch. Du khách có thể đi thuyền trên lòng hồ, khám phá các đảo, trải nghiệm văn hóa Mường và các bản làng ven sông Đà.
Hồ cũng tạo ra sinh kế cho người dân địa phương. Năm 2022, khu vực có khoảng 4.900 lồng nuôi cá, tạo việc làm và thu nhập cho gần 2.000 lao động.
Đằng sau hồ nước khổng lồ này là một trong những công trình xây dựng có quy mô lớn nhất Việt Nam thế kỷ 20.
Ngày 6/11/1979, Nhà máy Thủy điện Hòa Bình chính thức được khởi công. Công trường khi đó có hơn 40.000 công nhân, kỹ sư Việt Nam và Liên Xô tham gia. Quá trình xây dựng kéo dài khoảng 15 năm, trước khi nhà máy được khánh thành ngày 20/12/1994.
Nhà máy ban đầu có 8 tổ máy, tổng công suất 1.920 MW, sản lượng điện trung bình khoảng 8,16 tỷ kWh/năm. Công trình không chỉ cung cấp điện mà còn giữ vai trò quan trọng trong điều tiết lũ cho hạ du, cấp nước tưới và hỗ trợ giao thông đường thủy.
Đến tháng 5/2021, Thủy điện Hòa Bình đã cán mốc 250 tỷ kWh điện phát lên hệ thống, cho thấy vai trò kéo dài nhiều thập kỷ của công trình đối với an ninh năng lượng quốc gia.
Sau hơn 40 năm vận hành, Thủy điện Hòa Bình tiếp tục được đầu tư mở rộng. Dự án Thủy điện Hòa Bình mở rộng được khởi công năm 2021, bổ sung 2 tổ máy với tổng công suất 480 MW.
Sau khi hoàn thành, tổng công suất toàn nhà máy đạt khoảng 2.400 MW, tương đương Nhà máy Thủy điện Sơn La và thuộc nhóm các nhà máy thủy điện có công suất lớn nhất Việt Nam.
Dự án còn có một hạng mục đáng chú ý là hầm dẫn nước xuyên núi đường kính gần 14 m, được giới thiệu là hầm dẫn nước có quy mô lớn nhất Việt Nam.
Trong khi đó, phần lòng hồ đang được khai thác theo hướng đa giá trị. Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Quy hoạch tổng thể phát triển Khu du lịch quốc gia hồ Hòa Bình đến năm 2030, định hướng đưa khu vực trở thành trung tâm du lịch lớn của tỉnh và một trong những khu du lịch quốc gia trọng điểm của vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ.
Đáng chú ý, khu vực hồ đã thu hút 16 dự án du lịch - dịch vụ, với tổng vốn khoảng 3.300 tỷ đồng, trên diện tích gần 14,4 km².
Từ một công trình được xây dựng để khai thác sức nước sông Đà, hồ Hòa Bình đang có thêm một vai trò mới: trở thành không gian kết hợp giữa năng lượng, thủy sản, văn hóa và du lịch. Cùng với sự phát triển của các tuyến giao thông kết nối Tây Bắc, vùng lòng hồ được kỳ vọng tiếp tục mở rộng dư địa phát triển kinh tế trong những năm tới.
