TP.HCM đang vào giai đoạn đầu tư mạnh mẽ nhất phát triển mạng lưới metro, hướng tới hoàn thành 255km vào năm 2030 và hơn 500km vào năm 2035. Theo Ban quản lý đường sắt đô thị (MAUR), giai đoạn 2026-2030, Thành phố triển khai 8 dự án ưu tiên, gồm Metro số 2 Bến Thành - Tham Lương đã khởi công.
3 tuyến khởi công ngay năm nay là tuyến số 1 TP Mới Bình Dương - Suối Tiên; tuyến Thủ Dầu Một - Tao Đàn và tuyến số 6 (giai đoạn 1) nối sân bay Tân Sơn Nhất - Phú Hữu.
Các tuyến còn lại đã và đang chuẩn bị khởi công như Bến Thành - Cần Giờ; Bến Thành-Thủ Thiêm; Thủ Thiêm - Long Thành; tuyến số 4 Đông Thạnh - Hiệp Phước...
TP.HCM nội địa hóa metro
Việc cấp tập triển khai nhiều tuyến metro với quy mô lớn tại TP.HCM bên cạnh hoàn thiện hệ thống giao thông công cộng khối lượng lớn, đáp ứng nhu cầu đi lại ngày càng tăng, cũng là cơ hội để TP.HCM từng bước nâng cao năng lực nội địa trong lĩnh vực đường sắt đô thị.
Bên cạnh đẩy nhanh đầu tư phát triển mạng lưới metro, TP.HCM đang thực hiện nội địa hóa metro từ thi công xây lắp đến sản xuất toa xe, đầu máy, đường ray...
Theo ông Phan Công Bằng, Trưởng Ban Quản lý MAUR, nội địa hóa là một trong những bài toán quan trọng khi TP.HCM đẩy nhanh phát triển mạng lưới metro. Thành phố định hướng từng bước nâng tỷ lệ nội địa hóa, tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.
Đại diện MAUR cho biết trong thi công metro, hiện nhiều phần việc như với công trình cầu cạn, năng lực của các nhà thầu Việt đã đáp ứng gần như 100% khối lượng công việc.
Với hệ thống hầm, mục tiêu là nhà thầu Việt Nam giữ vai trò chính, kết hợp với các nhà thầu phụ nước ngoài, chuyên gia và thiết bị, máy móc chuyên dụng, để từng bước làm chủ công nghệ.
Bên cạnh đó, công nghệ khoan hầm hiện đã được một số nhà thầu Việt Nam tiếp cận, thông qua việc tham gia các dự án như Metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên tại TP.HCM và metro số 3 tại Hà Nội. Các nhà thầu này đã có thể đảm nhận những nhiệm vụ chính trong quá trình thi công.
Những phần việc sản xuất vỏ hầm và một số hạng mục liên quan cũng được đánh giá nằm trong khả năng của doanh nghiệp Việt Nam.
Không chỉ xây dựng, TP.HCM cũng đang tính toán nội địa hóa đối với đầu máy, toa xe, thông tin tín hiệu và các hệ thống thiết bị khác.
Hiện MAUR đang xây dựng đề án nội địa hóa gắn với mua sắm tập trung. Một trong những nguyên tắc đặt ra là sử dụng hệ thống tiêu chuẩn châu Âu và tiêu chuẩn giữa các tuyến, tạo điều kiện tích hợp hệ thống và vận hành liên thông.
Chẳng hạn, tuyến Metro số 1 và tuyến Metro số 2 dự kiến vận hành liên thông trên đoạn từ ga S0 đến S5. Với tuyến số 6, phương án được tính toán là kết nối từ sân bay Tân Sơn Nhất về ga Phú Hữu, tiếp tục liên thông với Metro Thủ Thiêm - Long Thành . Qua đó, một số chuyến tàu có thể chạy thẳng đến sân bay Long Thành.
Loạt dự án metro công nghệ phức tạp đang được doanh nghiệp Việt mạnh dạn đầu tư, được người Việt trực tiếp thi công từ xây lắp đến cung ứng thiết bị...
MAUR đã tiếp xúc, đánh giá năng lực một số doanh nghiệp trong nước có khả năng tham gia chuỗi cung ứng.
Đối với hệ thống ray, ông Bằng cho biết Hòa Phát đã xây dựng nhà máy, dự kiến đầu năm 2027 sản xuất sản phẩm đầu tiên. Nếu sản phẩm đạt yêu cầu về chất lượng, tiêu chuẩn, TP.HCM có thể báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét lựa chọn sử dụng.
Ở lĩnh vực đầu máy, toa xe và các thiết bị khác, doanh nghiệp trong nước cũng đang từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.
Ông Trần Bá Dương, Chủ tịch HĐQT THACO - đang là tổng thầu EPC tuyến Metro số 2 Bến Thành - Tham Lương, cũng là nhà đầu tư tuyến Metro Bến Thành - Thủ Thiêm, cho biết doanh nghiệp đã đầu tư Tổ hợp công nghiệp đường sắt và cơ khí đa dụng quy mô 320ha tại TP.HCM.
Tổ hợp sẽ sản xuất thiết bị chuyên dụng trong thi công xây dựng, như máy khoan hầm TBM, thiết bị lao dầm, thiết bị lắp đặt cấu kiện; sản xuất cấu kiện bê tông công nghệ và chất lượng cao là vỏ hầm, tà vẹt, dầm cầu cạn.
Mục tiêu đáp ứng yêu cầu nội địa hóa trong xây dựng, thiết bị đầu máy toa xe và hệ thống cơ điện chuyên dụng cho các dự án metro tại TP.HCM, cũng như phát triển công nghiệp đường sắt.
THACO cũng đã hợp tác chiến lược với Tập đoàn Hyundai Rotem, một trong những nhà sản xuất đầu máy toa xe hàng đầu thế giới. Từ cuối 2025, hai bên đã ký thỏa thuận nội địa hóa, trong đó Hyundai Rotem chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực, hỗ trợ kỹ thuật, giúp THACO phát triển sản xuất đầu máy toa xe tại Việt Nam.
TP.HCM đã có tổ hợp công nghiệp đường sắt và cơ khí đa dụng quy mô 320ha, mục tiêu nội địa hóa từ thiết bị xây dựng, đầu máy toa xe và hệ thống cơ điện chuyên dụng cho metro.
Hyundai Rotem cũng cung cấp các bộ linh kiện phụ kiện và toàn bộ khung vỏ đầu máy toa xe bằng nhôm hợp kim sẽ được sản xuất hoàn toàn tại TP.HCM, cùng với linh kiện của hệ thống cơ điện chuyên dụng, đánh dấu bước khởi đầu về phát triển Tổ hợp công nghiệp đường sắt đầu tiên tại TP.HCM cũng như tại Việt Nam.
Ông Trần Bá Dương cam kết cùng doanh nghiệp trong nước tham gia sâu vào chuỗi giá trị xây dựng đường sắt, bao gồm thiết kế, thi công và sản xuất, thông qua các dự án metro tại TP.HCM.
Cơ hội tỷ USD mở ra với doanh nghiệp Việt
Mỗi dự án metro có tổng mức đầu tư từ vài tỷ USD, gồm nhiều hạng mục kỹ thuật cao như hầm ngầm, depot, đường ray, đoàn tàu, tín hiệu, điều khiển... tạo dư địa lớn cho doanh nghiệp xây dựng, công trình ngầm và sản xuất thiết bị trong nước.
Theo ông Trần Võ Anh Minh, Phó Trưởng phòng Quản lý Đường sắt đô thị - Sở Xây dựng TP.HCM, cơ chế đặc thù theo Nghị quyết 188 đã mở đường cho doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn.
Khó khăn lớn của doanh nghiệp Việt là thiếu năng lực kỹ thuật, vốn, kinh nghiệm quản lý dự án EPC đồng bộ. Doanh nghiệp trong nước vẫn chưa có đội ngũ kỹ sư chuyên sâu về metro, chưa thành thạo vận hành thiết bị công nghệ cao hay thiết kế hệ thống kỹ thuật...
Nhiều doanh nghiệp và kỹ sư Việt đã có kinh nghiệm tham gia dự án metro, chuyển từ tiếp nhận công nghệ sang trực tiếp vận hành, thi công...
Nhưng khác với những tuyến metro đầu tiên triển khai hơn 10 năm trước, các hạng mục gần như do nhà thầu ngoại chi phối, hiện nay, nhiều doanh nghiệp Việt như THACO, Vinspeed, Becamex, Sovico... đã mạnh dạn đầu tư metro, trở thành những đơn vị thi công các hạng mục phức tạp của hệ thống giao thông này.
Tại Metro Bến Thành - Thủ Thiêm, ông Trần Bá Dương cho biết toàn tuyến chỉ dài khoảng 6km nhưng hoàn toàn đi ngầm, là tuyến metro ngầm có độ sâu nhất tại TP.HCM, vượt sông Sài Gòn và khu vực Thủ Thiêm với nền đất yếu, điều kiện địa chất - thủy văn rất phức tạp.
Với dự án này, việc thi công ống hầm trên toàn tuyến, THACO chịu trách nhiệm vận hành máy khoan hầm TBM và lắp đặt vỏ hầm. Cũng là lần đầu tiên tại Việt Nam áp dụng công nghệ khoan hầm cân bằng áp lực dung dịch, để thi công đoạn vượt sông Sài Gòn.
Cùng với THACO, nhiều doanh nghiệp Việt đã có kinh nghiệm và đang tham gia sâu vào các dự án metro; chuyển từ tiếp nhận công nghệ sang trực tiếp vận hành, thi công và quản lý những hạng mục phức tạp.
Tổng công ty Xây dựng số 1 đã tham gia thi công hai ga ngầm Nhà hát Thành phố và ga ngầm Ba Son tại dự án Metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên . Đây là những hạng mục có yêu cầu kỹ thuật cao trong tuyến metro đầu tiên của TP.HCM.
Hay Công ty CP FECON từ 2017 đã trở thành nhà thầu Việt Nam trực tiếp tham gia vận hành máy đào hầm TBM dưới sự hướng dẫn của chuyên gia Nhật Bản tại Metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên.
Với thiết bị, Công ty CP Sản xuất Thiết bị điện Công Nghiệp Cát Vạn Lợi, đã được nhà thầu Nhật Bản chọn cung cấp vật tư - thiết bị cơ điện cho Metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên.
Ông Trần Thành Trọng, đại biểu HĐND TP.HCM, Chủ tịch Công ty Sáng Ban Mai, khẳng định doanh nghiệp cơ khí - điện trong nước đã đủ năng lực lắp đặt hệ thống phụ trợ cho metro, từ cấp nguồn điện, máy phát dự phòng, thông gió, điều khiển tự động ngoại vi, phòng cháy chữa cháy đến thang máy.
Với các thiết bị phức tạp như toa xe hay ray, cần phối hợp và đầu tư ngay từ bây giờ thì trong thời gian tới, những phần việc này doanh nghiệp nội cũng đảm nhận được.
