Dự trữ xăng dầu - phụ thuộc lớn vào khu vực doanh nghiệp
Hệ thống dự trữ xăng dầu của Việt Nam hiện được cấu thành bởi ba nguồn chính, gồm dự trữ quốc gia, dự trữ thương mại và dự trữ sản xuất.
Trong đó, nguồn dự trữ quốc gia do Nhà nước quản lý được hình thành từ ngân sách và đóng vai trò “đệm an ninh” trong các tình huống khẩn cấp. Tuy nhiên, quy mô nguồn dự trữ này còn hạn chế, chủ yếu phục vụ nhu cầu can thiệp ngắn hạn, chưa đủ sức điều tiết sâu thị trường khi xảy ra biến động lớn.
Ngược lại, dự trữ thương mại của các doanh nghiệp đầu mối lại chiếm tỷ trọng lớn nhất và là nguồn cung trực tiếp cho thị trường. Song, do chịu áp lực về chi phí và rủi ro giá, doanh nghiệp có xu hướng tối ưu tồn kho thay vì duy trì dự trữ dài hạn, đặc biệt trong bối cảnh giá xăng dầu biến động mạnh.
Nguồn thứ ba là dự trữ sản xuất tại các nhà máy lọc dầu như Dung Quất và Nghi Sơn, song lượng tồn trữ này chủ yếu phục vụ vận hành sản xuất, không phải dự trữ chiến lược.
Tổng hợp cả ba nguồn, nhiều ước tính cho thấy mức dự trữ xăng dầu của Việt Nam hiện chỉ tương đương khoảng 20-30 ngày nhập ròng, con số này thấp hơn đáng kể so với ngưỡng an toàn phổ biến trên thế giới.
Theo khuyến nghị của International Energy Agency, các quốc gia nên duy trì mức dự trữ xăng dầu tối thiểu tương đương 90 ngày nhập khẩu ròng, nhằm đảm bảo dư địa ứng phó với các "cú sốc" nguồn cung như xung đột địa chính trị hay gián đoạn vận tải.
Tại các nước thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), tiêu chuẩn này gần như bắt buộc. Thậm chí, nhiều quốc gia châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc còn duy trì mức dự trữ lên tới 150-200 ngày. Không chỉ dừng ở quy mô, các quốc gia này còn xây dựng hệ thống kho dự trữ chiến lược dung tích lớn, đi kèm cơ chế tài chính ổn định để duy trì tồn kho dài hạn. Trong khi đó, việc dự trữ của Việt Nam vừa thấp, vừa phụ thuộc lớn vào khu vực doanh nghiệp, khiến tính bền vững chưa cao.
Điểm nghẽn hạ tầng và “bài toán vai trò”
Một trong những nguyên nhân cốt lõi khiến quy mô dự trữ xăng dầu của Việt Nam còn hạn chế nằm ở hạ tầng kho bể.Hiện hệ thống kho xăng dầu chủ yếu phân tán, quy mô nhỏ và do nhiều chủ thể quản lý.Phần lớn các kho thương mại được xây dựng nhằm phục vụ mục tiêu kinh doanh, với thời gian quay vòng hàng hóa nhanh, không phù hợp cho dự trữ dài hạn.
Hơn nữa, Việt Nam cũng chưa có nhiều kho dự trữ chiến lược cấp quốc gia với quy mô lớn, tương tự như mô hình ở các nước phát triển – nơi các kho dự trữ thường có dung tích hàng triệu mét khối, có thể bảo đảm nguồn cung trong nhiều tháng mà không phụ thuộc vào thị trường.
Trong khi đó, việc kỳ vọng doanh nghiệp gánh vác vai trò dự trữ chiến lược là chưa thực tế. Vì áp lực chi phí, rủi ro giá và yêu cầu hiệu quả tài chính khiến khu vực này khó có thể duy trì tồn kho lớn trong thời gian dài nếu không có cơ chế hỗ trợ hỗ trợ và dẫn dắt từ Nhà nước. Do đó, Nhà nước cần đầu tư kho chiến lược dự trữ Quốc gia về xăng dầu hoặc đặt hàng cho doanh nghiệp đầu tư sau đó cho Nhà nước thuê kho.
Cần điều chỉnh cấu trúc dự trữ theo hướng dài hạn
Để nâng mức dự trữ lên 60-90 ngày, tiệm cận chuẩn quốc tế thì Việt Nam cần một chiến lược tổng thể, bao gồm cả nguồn lực tài chính, quy hoạch hạ tầng và cơ chế vận hành.
Thách thức không chỉ nằm ở vốn đầu tư rất lớn, mà còn ở bài toán quỹ đất, vị trí kho bể và hệ thống logistics đi kèm. Các kho dự trữ quy mô lớn đòi hỏi vị trí chiến lược, kết nối thuận lợi với cảng biển và mạng lưới phân phối, kéo theo chi phí đầu tư và vận hành đáng kể.
Nhà nước có thể trực tiếp đầu tư kho dự trữ chiến lược, hoặc đặt hàng doanh nghiệp xây dựng kho và thuê lại để phục vụ mục tiêu dự trữ quốc gia. Mô hình này giúp tận dụng nguồn lực khu vực tư nhân, đồng thời giảm áp lực ngân sách nhưng vẫn đảm bảo mục tiêu an ninh năng lượng.
Nếu nâng được mức dự trữ lên 60 - 90 ngày, năng lực chống chịu của nền kinh tế trước các “cú sốc” nguồn cung sẽ được cải thiện rõ rệt. Đồng thời, cơ quan quản lý sẽ có thêm dư địa điều hành giá linh hoạt hơn, góp phần kiểm soát lạm phát và ổn định tâm lý thị trường. Hơn nữa, khi doanh nghiệp và người tiêu dùng tin tưởng vào khả năng bảo đảm nguồn cung, hiện tượng đầu cơ, tích trữ sẽ giảm.
Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, cần một chiến lược dài hạn, từ huy động nguồn lực tài chính đến hoàn thiện cơ chế chính sách. Bên cạnh đó, cần nghiên cứu các mô hình tài chính kết hợp giữa ngân sách Nhà nước và khu vực tư nhân nhằm giảm áp lực chi phí nhưng vẫn bảo đảm mục tiêu an ninh năng lượng.
Tổ hợp năng lượng Vân Phong, tổng mức đầu tư 16.956 tỷ đồng, diện tích gần 350 ha tại phường Đông Ninh Hòa, thuộc Khu kinh tế Vân Phong (tỉnh Khánh Hòa) do Liên danh Công ty CP Đầu tư và Phát triển INDEL và Công ty cổ phần BB Power Holdings đề xuất đầu tư, được đánh giá là một trong những khu vực phát triển năng lượng và logistics trọng điểm lớn của cả nước.
Dự án được triển khai trong giai đoạn 2026-2030, được định hướng là tổ hợp năng lượng hiện đại, tích hợp đầy đủ các cấu phần từ hạ tầng cảng biển, kho lưu trữ đến sản xuất năng lượng.
Các hạng mục chính gồm cầu cảng chuyên dùng tiếp nhận tàu 30.000 - 150.000DWT; Kho LNG công suất từ 1-3 triệu tấn/năm; Tổng kho xăng dầu, dung môi và hóa chất cơ bản dung tích khoảng 1 triệu m³; Nhà máy sản xuất hydro xanh công suất 24.000 tấn/năm; Nhà máy sản xuất pin năng lượng công suất 50-80MW/năm.
Với hệ thống kho LNG và kho xăng dầu quy mô lớn, tổ hợp sẽ góp phần nâng cao năng lực dự trữ quốc gia, giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài và tăng khả năng ứng phó với biến động của thị trường năng lượng toàn cầu. Đồng thời, việc đầu tư nhà máy hydro xanh và sản xuất pin năng lượng thể hiện định hướng đón đầu xu thế chuyển đổi năng lượng, góp phần thực hiện cam kết giảm phát thải carbon và phát triển kinh tế bền vững.
Đáng chú ý, đại diện nhà đầu tư cho biết tư sẵn sàng tham gia cơ chế Nhà nước đặt hàng thuê kho dự trữ, qua đó góp phần nâng mức dự trữ quốc gia từ 30 ngày lên 90 ngày trong dài hạn.
Không chỉ mang ý nghĩa về an ninh năng lượng, dự án còn được kỳ vọng trở thành động lực tăng trưởng mới cho tỉnh Khánh Hòa, thúc đẩy Khu kinh tế Vân Phong từng bước trở thành trung tâm năng lượng và logistics tầm cỡ quốc gia.
