Những cây cà phê, sầu riêng trăm tuổi thành biểu tượng của vùng trồng Đắk Lắk

Những cây sầu riêng cổ ở huyện Krông Pắk cũ hiện đang được bảo tồn để kể câu chuyện di sản về vùng trồng - Ảnh: TÂM AN

Buổi sáng đầu tháng 8-2026, khu vườn 1,3ha của gia đình ông Lê Văn Thành (xã Krông Pắk, Đắk Lắk) xanh mướt dưới nắng. Giữa những hàng sầu riêng đang thời kỳ sung sức, vài thân cây già sần sùi, cành vươn cao nổi bật như những dấu mốc của thời gian.

Những "cụ kỵ" giữa vườn sầu riêng, cà phê

Một cây sầu riêng cao khoảng 30m, tán rộng chừng 10m, thân lớn đến mức hai người ôm không xuể vẫn đứng giữa vườn ông Thành. Cây vẫn cho trái mỗi năm nhưng năng suất thấp hơn nhiều so với giống mới.

Đó là giống sầu riêng hạt cũ, quả nhỏ, hạt lớn nhưng cơm vàng, thơm, béo. Trong vườn còn những cây cà phê cổ thân lớn, cành vươn cao, khác hẳn cách tạo tán thấp của các vườn hiện nay.

Ông Thành kể, năm 1976 gia đình từ Huế vào Ea Yông, huyện Krông Pắk cũ. Cha ông cùng các con làm thuê cho những chủ đồn điền cà phê, sầu riêng.

Những gốc cà phê trăm tuổi hiện vẫn đâm chồi, trở thành chứng tích ở vùng trồng cà phê Đắk Lắk - Ảnh: TÂM AN

"Ngày đó cà phê, sầu riêng đều là giống cũ. Cây cao, thân lớn nhưng năng suất không bằng bây giờ. Cà phê là cây chính, còn sầu riêng chưa được quan tâm nhiều", ông nhớ lại.

Sau này, gia đình mua đất, mở rộng vườn, những cây sầu riêng hạt dần được thay bằng giống ghép năng suất cao, dễ chăm sóc. Nhưng những cây cũ vẫn được giữ lại dù nhiều người hỏi mua.

Ông Thành chia sẻ thêm, những cây cổ cũng bắt đầu trở thành điểm đến của du khách. Họ đến xem cây, nghe chuyện về vùng đất và thưởng thức sầu riêng ngay dưới tán cây.

"Những cây này giờ năng suất thấp, giá trị kinh tế không còn bao nhiêu, nhưng là biểu tượng của vùng đất. Nếu chặt đi thì không thể trồng lại được, cây chứng tích lịch sử sẽ mất", ông Thành nói.

Tất cả cây sầu riêng trong vườn của ông Thành có tuối độ tuổi 15-20 năm đều được gắn mã QR vùng trồng - được xem như "giấy khai sinh" cho từng cây - Ảnh: TÂM AN

Ông Mai Đình Thọ - Chủ tịch hội đồng quản trị Hợp tác xã Nông nghiệp sạch Krông Pắk - cho biết khu vực còn ba cây sầu riêng cổ được cho là do người Pháp trồng, trong đó có một cây hơn 100 năm tuổi.

"Giữ những cây này không phải để lấy năng suất mà để lưu lại ký ức về vùng trồng. Giá trị ấy có thể kết hợp với du lịch trải nghiệm, để du khách không chỉ ăn sầu riêng mà còn nghe câu chuyện về nghề trồng cây qua nhiều thế hệ", ông Thọ nói.

Từ những cây cổ đến câu chuyện di sản

Cùng với người dân, hợp tác xã, địa phương và lãnh đạo tỉnh Đắk Lắk cũng chú trọng lưu giữ những "kỷ vật" của vùng trồng sầu riêng, cà phê đã gần một thế kỷ. Hiện nay trên địa bàn toàn xã, nhiều người dân vẫn còn giữ lại những cây sầu riêng, cà phê cổ.

Theo ông Lại Đức Đại - Chủ tịch UBND xã Krông Pắk, những cây sầu riêng, cà phê lâu năm không chỉ có giá trị sản xuất mà còn là "chứng tích" về tri thức canh tác được truyền qua nhiều thế hệ.

"Xã đang đăng ký, xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận tri thức trồng sầu riêng là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia", ông Đại thông tin.

Hiện nay cây sầu riêng cổ ở vườn nhà ông Lê Văn Thành đã được bảo vệ, trở thành điểm đến quen thuộc của nhiều du khách - Ảnh: TÂM AN

Theo ông, việc lập hồ sơ không chỉ xác định những cây lâu năm mà còn phải tìm hiểu tri thức dân gian, điều tra xã hội học trong cộng đồng.

"Có thể những cây sầu riêng lâu năm gắn với quá trình hình thành vùng cà phê thời Pháp. Lịch sử CADA cho thấy đồn điền hình thành khoảng năm 1922; khi trồng cà phê, sầu riêng được đưa vào để chắn gió. Tuy nhiên khi xác lập hồ sơ, các thông tin sẽ được xác định cụ thể", ông Đại nói.

Nói thêm về điều này, ông Nguyễn Thiên Văn - Phó chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk - cho biết phát triển sầu riêng không chỉ chạy theo sản lượng mà phải hướng đến hệ sinh thái nông nghiệp bền vững, gắn sản xuất với bảo vệ đất đai, môi trường và cảnh quan.

Ông Thành lý giải về cách trồng, chăm sóc sầu riêng đúng chuẩn để xuất khẩu chính ngạch - Ảnh: TÂM AN

Những vùng sầu riêng lâu đời cũng có thể trở thành không gian du lịch trải nghiệm, nơi du khách tìm hiểu cách trồng, chăm sóc, thưởng thức trái cây và nghe câu chuyện về vùng đất.

"Những vườn cây lâu năm, những cây sầu riêng, cà phê cổ có thể trở thành một phần của du lịch trải nghiệm, giúp du khách hiểu hành trình hình thành vùng trồng trước khi thưởng thức những trái sầu riêng hôm nay", ông Văn nói.