Ông Lê Minh Hoan - Ảnh: LÊ TRUNG
Tại đây ông có tham luận "Đừng để trái sầu riêng đi một mình - Từ kết nối sản xuất, tiêu thụ đến kiến tạo hệ sinh thái bền vững".
Bắt tay nhau xong rồi sao nữa?
Theo ông, đừng để trái sầu riêng đi một mình, nói rộng ra đừng để nông dân, doanh nghiệp đi một mình.
Có lẽ mỗi người nhìn trái sầu riêng từ một góc khác nhau. Người nông dân nhìn thấy mùa thu hoạch, khoản thu nhập. Doanh nghiệp nhìn thấy đơn hàng, tiêu chuẩn, thị trường, logistics, giá mua bán.
Nhà khoa học nhìn giống, dinh dưỡng, sâu bệnh, thổ nhưỡng. Ngân hàng nhìn dòng tiền. Cơ quan quản lý nhìn mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, kiểm dịch, thị trường xuất khẩu. Người tiêu dùng nhìn chất lượng, an toàn.
Không ai nhìn sai. Nhưng nếu mỗi người chỉ nhìn phần của mình, có khi cả ngành hàng lại chưa nhìn thấy chính mình.
Vậy nên hội nghị "kết nối sản xuất và tiêu thụ sầu riêng" không nên chỉ dừng ở chuyện ai mua của ai, mua bao nhiêu, giá bao nhiêu. Bởi sau cái bắt tay hôm nay, còn câu hỏi khác: Rồi sao nữa?
Sau mùa vụ, sau hợp đồng này thì sao? Sau khi mở thêm một thị trường thì sao? Sau khi diện tích tiếp tục tăng thì sao?
"Nếu không trả lời được những câu hỏi ấy, kết nối có thể chỉ là nối hai đầu của một chuyến hàng. Trong khi điều cần hướng tới là nối những con người, nguồn lực, trách nhiệm để hình thành một hệ sinh thái sầu riêng bền vững", ông nhấn mạnh.
Thu hoạch sầu riêng - Ảnh: MINH PHƯƠNG
Ông Hoan nói có một thời, làm nông nghiệp chủ yếu là câu chuyện "trồng cây gì, nuôi con gì". Rồi "sản xuất bao nhiêu", "bán cho ai".
Ngày nay, câu hỏi phải đi xa hơn: người tiêu dùng, thị trường cần gì? Và cả hệ sinh thái phải thay đổi thế nào để đáp ứng điều đó một cách bền vững.
Trái sầu riêng bước ra thị trường không chỉ mang theo phần cơm vàng trong vỏ gai, mà còn mang theo tên người trồng, vùng đất, quy trình chăm sóc, mã số vùng trồng, doanh nghiệp thu mua, đóng gói, logistics... Sâu xa hơn, nó mang theo uy tín cả một vùng sản xuất, thậm chí uy tín nông sản Đắk Lắk, của Việt Nam.
Một lô hàng gặp vấn đề không chỉ là chuyện của chủ vườn. Một mã số vùng trồng bị cảnh báo không còn là chuyện riêng một hợp tác xã. Một doanh nghiệp làm ăn thiếu trách nhiệm có thể ảnh hưởng đến hàng trăm, nghìn người phía sau.
Đó chính là lý do phải chuyển từ tư duy mỗi người làm tốt phần việc của mình sang "mỗi người chịu trách nhiệm với kết quả chung của hệ sinh thái".
Sầu riêng là ngành hàng có giá trị cao. Giá cao tạo ra niềm vui, động lực đầu tư. Nhưng giá cao cũng có thể tạo tín hiệu nguy hiểm.
Đó là thấy người bên cạnh trồng có lời, mình cũng trồng. Địa phương bên cạnh mở rộng diện tích, địa phương mình cũng mở rộng. Giá tăng, nhiều người nghĩ rằng cứ tăng sản lượng là tăng thu nhập.
Nhưng thị trường không vận hành bằng mong muốn của người sản xuất mà bằng nhu cầu người mua.
"Bởi vậy một nền sản xuất chuyên nghiệp không thể chỉ nhìn tín hiệu giá của hôm nay để quyết định cho một loại cây nhiều năm sau mới cho thu hoạch. Mà cần thêm dữ liệu, bản đồ vùng trồng, dự báo mùa vụ, thông tin, sức chứa của từng thị trường, tính đến nước tưới, đất đai, dịch bệnh, biến đổi khí hậu", ông nói.
Người dân livestream bán sầu riêng - Ảnh: LÊ TRUNG
Từ trồng đúng đến quản trị đúng
Theo ông, một vườn sầu riêng đạt năng suất cao chưa chắc đã bền vững. Cái cần nhìn còn là giá trị trên một ha, lợi nhuận trên một đồng vốn.
Liên kết sẽ khó bền nếu doanh nghiệp chỉ xuất hiện khi trái sắp chín, gần đến vụ thu hoạch. Một quan hệ bền vững phải bắt đầu từ trước mùa vụ: doanh nghiệp, hợp tác xã cùng xây dựng tiêu chuẩn, xác định thị trường, thống nhất lịch thu hoạch, kiểm soát đầu vào, dự báo sản lượng, quản trị rủi ro, cùng đầu tư cho vùng nguyên liệu. Khi ấy, mối quan hệ giữa nông dân và doanh nghiệp thay đổi.
Không còn đơn thuần là người bán - người mua, mà là đối tác cùng tạo ra một thương phẩm.
Vấn đề là không thể chỉ trông vào một thị trường. Khi một ngành hàng phụ thuộc quá lớn vào một thị trường, mỗi biến động từ thị trường đó đều trở thành áp lực rất lớn.
Điều này không có nghĩa là rời bỏ thị trường đang có. Bên cạnh việc làm tốt thị trường lớn, phải luôn chuẩn bị những cánh cửa khác: thị trường trong nước, thị trường cao cấp, chế biến, sản phẩm từ múi, kem, thực phẩm, đồ uống, phụ phẩm từ vỏ, hạt, du lịch vườn, câu chuyện văn hóa vùng trồng.
Một ngành hàng bền vững phải biết tạo ra nhiều tầng giá trị từ cùng một tài nguyên - đi từ chuỗi ngành hàng sang hệ sinh thái ngành hàng.
Quanh cây sầu riêng còn có nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp, ngân hàng, logistics, kiểm nghiệm, chính quyền, nền tảng số, cơ quan kiểm dịch, người tiêu dùng.
Một hệ sinh thái bền vững là nơi các bên nhìn thấy sự phụ thuộc lẫn nhau, có cơ chế cùng giải quyết vấn đề.
Bán sầu riêng - Ảnh: LÊ TRUNG
Phía sau sầu riêng phải có ai?
Ông đề xuất sau hội nghị hôm nay, điều cần nhất có lẽ không phải thêm một bản ghi nhớ đẹp, mà là một cơ chế để mọi người còn gặp nhau sau hội nghị. Có thể gọi đó là bàn tròn ngành hàng sầu riêng.
Ở đó có đại diện người trồng, hợp tác xã, doanh nghiệp đầu vào, xuất khẩu, nhà khoa học, ngân hàng, cơ quan quản lý, thị trường.
"Không phải để họp cho nhiều mà cùng nhìn vào một bảng dữ liệu chung: vùng nào sắp thu hoạch, sản lượng dự kiến bao nhiêu, thị trường nào đang cần gì, cảnh báo nào đang xuất hiện, dịch bệnh cần chú ý, vùng trồng nào cần hỗ trợ, doanh nghiệp nào cần nguồn nguyên liệu, tiêu chuẩn nào sắp thay đổi", ông nhấn mạnh.
Ông nhắn nhủ người trồng sầu riêng không thể chỉ giỏi chăm cây, mà phải dần trở thành người sản xuất chuyên nghiệp, biết thị trường, giá thành, tiêu chuẩn, hợp tác, sử dụng công nghệ.
Đừng để trái sầu riêng đi một mình ra thị trường. Hãy để phía sau nó là một người nông dân chuyên nghiệp, một hợp tác xã có năng lực, một doanh nghiệp có trách nhiệm, một hệ thống khoa học, công nghệ đồng hành, một chính quyền kiến tạo, một cộng đồng cùng gìn giữ chữ tín.
"Khi đó, thứ được bán ra không chỉ là trái cây, mà là chất lượng một vùng đất, năng lực của một ngành hàng và niềm tin vào nông sản Việt Nam", ông nói thêm.
