MoMo ứng dụng dữ liệu và AI để phát hiện các giao dịch bất thường và cảnh báo người dùng - Ảnh: ĐỨC THIỆN
Nghị quyết 19/NQ-TW nêu rõ: “Dữ liệu là tư liệu sản xuất mới và tài nguyên chiến lược; công khai, minh bạch, có kiểm soát dữ liệu khu vực công; xây dựng cơ chế để quyền sở hữu trí tuệ trở thành căn cứ góp vốn, bảo lãnh tín dụng và khai thác thương mại”.
Khác với tài nguyên thiên nhiên bị hao mòn qua sử dụng, dữ liệu càng được chia sẻ, tái sử dụng và xử lý qua thuật toán trí tuệ nhân tạo (AI) thì giá trị sinh lời càng cấp số nhân.
Biến dữ liệu thành doanh thu và năng suất
Giá trị kinh tế của dữ liệu thể hiện rất rõ ở những lĩnh vực tiên phong như thương mại điện tử, tài chính số và logistics chuỗi cung ứng. Tại sàn thương mại điện tử Lazada, dữ liệu hành vi người dùng không nằm yên trên sổ sách kỹ thuật số mà biến thành công cụ tăng trưởng tự động cho hàng vạn gian hàng.
Bằng giải pháp tối ưu hóa thông minh, hệ thống tự động trích xuất đặc tính sản phẩm để tạo tiêu đề, mô tả và chuyển ngữ chuẩn xác mà không cần con người chỉnh sửa thủ công. Các trợ lý ảo như Lazzie Seller cũng liên tục phân tích dữ liệu bán lẻ theo thời gian thực để đưa ra dự báo nhu cầu thị trường, gợi ý mức giá tối ưu và cảnh báo nguy cơ đọng vốn tồn kho.
Cùng với giải pháp quảng cáo tự động ghép nối đúng nhu cầu người mua, từng dòng dữ liệu đang trực tiếp cắt giảm chi phí tiếp thị và gia tăng biên lợi nhuận. Trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng, dữ liệu tạo ra giá trị kinh tế khổng lồ thông qua năng lực phòng thủ và chặn đứng thất thoát tài sản.
Đại diện MoMo cho biết ứng dụng này đang ứng dụng AI kết hợp các lớp dữ liệu xác thực eKYC để kích hoạt nguyên tắc "Kiểm trước tin sau". Trung bình mỗi ngày, hệ thống quét và cảnh báo gần 29.000 giao dịch có dấu hiệu bất thường.
Đáng chú ý, tính năng tạo "khoảng nghỉ kỹ thuật số" khi phát hiện người nhận rủi ro đã gửi cảnh báo đến hơn 10.000 người dùng mỗi ngày, trong đó có tới 99,5% người dùng khi nhìn thấy cảnh báo đã dừng lại kiểm tra. Ở đây, giá trị của dữ liệu không chỉ là doanh thu, mà là bảo vệ an toàn dòng tiền và giữ vững niềm tin của thị trường.
Bức tường "ốc đảo" và những kho báu ngủ quên
Dù vậy, thành công ở một số doanh nghiệp công nghệ lớn không che lấp được thực tế rằng phần lớn dữ liệu tại Việt Nam vẫn đang nằm "đắp chiếu". Một nghịch lý phổ biến là đơn vị nào cũng thu thập dữ liệu, nhưng khi cần phân tích hay liên thông thì dữ liệu lại phân mảnh, sai lệch hoặc thiếu chuẩn mực kỹ thuật.
Ông Nguyễn Phú Dũng, Tổng giám đốc Công ty CP Tập đoàn PILA - đơn vị đang phối hợp xây dựng nền tảng chuỗi khối quốc gia NDAChain, khẳng định Việt Nam không hề thiếu dữ liệu, nhưng dữ liệu chưa phải lúc nào cũng đáng tin cậy. Mỗi cơ quan, ngân hàng hay doanh nghiệp tự thiết lập một hệ thống khép kín với cấu trúc dữ liệu và tiêu chuẩn bảo mật riêng biệt.
Tình trạng "khóa kho dữ liệu" bắt nguồn từ sự thiếu vắng hành lang pháp lý phân định quyền tài sản. Doanh nghiệp không rõ mình được quyền cung cấp loại thông tin nào, người dùng có đồng ý hay không, và trách nhiệm bồi hoàn sẽ thuộc về ai nếu phát sinh sự cố rò rỉ hay tranh chấp. Để chọn giải pháp an toàn, hầu hết đơn vị chọn cách đóng kín máy chủ.
Ngoài ra, nhiều tổ chức vẫn e ngại rằng hợp tác dữ liệu là phải bàn giao toàn bộ kho dữ liệu thô (raw data) của khách hàng cho bên thứ ba, sợ mất bí mật kinh doanh hay vi phạm quy định an toàn thông tin. Thực tế, giá trị của dữ liệu hoàn toàn có thể được khai thác an toàn thông qua việc chia sẻ kết quả phân tích hoặc môi trường tính toán bảo mật mà không cần chuyển giao dữ liệu gốc.
Thể chế và niềm tin: Chìa khóa mở cửa thị trường dữ liệu
Để giải phóng nguồn tư liệu sản xuất mới này, theo các chuyên gia, Việt Nam không thể đơn giản lập ra một website hay sàn giao dịch để các bên đăng tin rao bán dữ liệu. Phía sau một thị trường dữ liệu thực thụ đòi hỏi sự đồng bộ giữa thể chế, hạ tầng kỹ thuật và cơ chế định giá linh hoạt.
Chuỗi giá trị của kinh tế số bắt buộc phải đi qua ba tầng nấc nền tảng: Dữ liệu tin cậy dẫn đến Tài chính tin cậy, từ đó mới kiến tạo nên một Nền kinh tế số tin cậy. Để xóa bỏ các "ốc đảo", Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo một hạ tầng tin cậy dùng chung.
Ở đó, các giải pháp công nghệ như quản lý danh tính tự chủ (SSI) hay chuỗi khối (Blockchain) cho phép các chủ thể xác thực nguồn gốc, kiểm soát quyền truy cập và kiểm toán mọi vết di chuyển của dữ liệu một cách minh bạch. Khi dữ liệu có xuất xứ rõ ràng và không thể bị sửa đổi, nó mới đủ điều kiện để trở thành tài sản số có thể giao dịch.
Đặc biệt, nút thắt quan trọng nhất hiện nay là cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox). Ông Phạm Mạnh Tường, Giám đốc sản phẩm Tập đoàn PILA, cho rằng Việt Nam cần một kiến trúc thử nghiệm hai tầng: cấp quốc gia ban hành khung nguyên tắc thống nhất và cơ chế phối hợp liên bộ ngành một cửa, còn các bộ ngành chuyên môn sẽ trực tiếp đánh giá rủi ro chuyên ngành.
“Quan trọng hơn cả, Sandbox cần phân định rành mạch giữa rủi ro thử nghiệm công nghệ với hành vi cố tình vi phạm pháp luật. Khi cán bộ thẩm định và doanh nghiệp được bảo vệ nếu đã thực hiện đúng quy trình và kiểm soát rủi ro trong thiện chí, sự thận trọng thái quá mới được cởi bỏ”, ông Trường nói.
