'Không ai có thể lọc thay người dân mọi thông tin trên mạng'

Không ít phim trên các nền tảng lồng ghép đường lưỡi bò phi pháp, sau khi bị phát hiện thì cấm chiếu tại Việt Nam. Trong hình là phim Hướng gió mà đi - Ảnh: IMDb

PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội - nói với Báo điện tử Tuổi Trẻ, xây dựng, bảo vệ chủ quyền văn hóa trên không gian số "không thể chỉ dừng lại ngăn chặn nội dung xấu, bẩn, độc hại, mà quan trọng hơn là nâng cao sức hấp dẫn và năng lực cạnh tranh của các giá trị tích cực".

Nội dung độc hại dễ viral hơn trên mạng

Mỗi ngày, thế giới tạo ra hàng tỉ nội dung trên loạt nền tảng khác nhau; trong đó có không ít nội dung bẩn, xấu, độc hại hoặc đi ngược lợi ích của quốc gia - dân tộc. Ngoài con đường chính thống, nhiều nội dung dạng này "chạy" về các nhóm kín, diễn đàn ngầm, dịch vụ riêng tư hoặc phát tán từ các máy chủ đặt tại nước ngoài với nhiều phương thức vận hành tinh vi, phức tạp.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn bình luận, trong môi trường số, thông tin không chỉ lan truyền nhanh, còn là khả năng lặp lại liên tục, cá nhân hóa và tác động âm thầm đến nhận thức của mỗi người.

Trước đây, một sản phẩm văn hóa muốn đi vào đời sống thường qua nhiều "cánh cửa" như nhà xuất bản, cơ quan báo chí, nhà hát, rạp chiếu phim hay các thiết chế văn hóa. Nay chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh, một nội dung có thể tiếp cận hàng triệu người nhanh chóng.

Theo ông Sơn, thuật toán thường ưu tiên những gì gây tò mò, kích thích cảm xúc mạnh, tạo tranh cãi hoặc giữ người xem lâu hơn. Nội dung giật gân, dung tục, bạo lực, lệch chuẩn đôi khi lại có lợi thế lan truyền hơn những sản phẩm nghiêm túc, nhân văn.

Web bóng đá lậu Xôi Lạc TV thay đổi nhiều tên miền - Ảnh chụp màn hình

Cảnh sát đột kích vào nơi làm việc của hệ thống Xôi Lạc TV hồi tháng 3. Không chỉ phát tán, tiếp sóng trái phép một số nội dung thuộc quyền khai thác hợp pháp của các chủ thể quyền, hệ thống này còn lồng ghép quảng cáo, đường dẫn điều hướng tới các nền tảng liên quan hoạt động cờ bạc, đánh bạc - Ảnh: A05

Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu - chuyên gia tội phạm học, chia sẻ thêm, nếu nhìn từ góc độ tội phạm học, đây không đơn thuần là vấn đề văn hóa, còn là vấn đề an ninh xã hội.

"Khi cái sai xuất hiện đủ nhiều, nó có nguy cơ bị coi là bình thường; khi cái lệch chuẩn được tung hô đủ lâu, có thể trở thành một chuẩn mực mới", ông nói.

Từng chứng kiến nhiều trường hợp thanh thiếu niên bị dẫn dắt bởi các hội nhóm trên mạng, từ việc cổ xúy bạo lực học đường, thử thách nguy hiểm, cờ bạc trực tuyến, đến các hành vi lừa đảo hay cực đoan hóa tư tưởng, ông Hiếu kể ban đầu các em chỉ xem vì tò mò, sau đó thuật toán tiếp tục gợi ý những nội dung tương tự. 

Dần dần, các em sống trong một "buồng vang thông tin", nơi cái lệch chuẩn được lặp lại liên tục và trở thành thế giới quan của chính mình. Đây là điều đáng lo ngại nhất của môi trường số hiện nay.

Tự chủ không có nghĩa đóng cửa, khước từ giao lưu văn hóa

Thượng tá Đào Trung Hiếu nêu vấn đề, trong thời đại số, chủ quyền không chỉ được xác lập bằng đường biên giới trên đất liền, trên biển hay trên không, mà còn trên không gian mạng, không gian dữ liệu và không gian văn hóa.

Nếu biên giới lãnh thổ bảo vệ sự toàn vẹn của quốc gia về địa lý, thì "biên giới văn hóa" bảo vệ bản sắc, hệ giá trị và sức mạnh tinh thần của dân tộc.

Theo ông, văn hóa chính là "hệ miễn dịch" của quốc gia. Khi hệ miễn dịch khỏe mạnh, chúng ta có thể tiếp nhận tinh hoa nhân loại mà không bị hòa tan. Nếu hệ miễn dịch yếu, xã hội dễ bị chi phối bởi những giá trị ngoại lai lệch chuẩn hoặc những chiến dịch thao túng nhận thức.

Công ty AI xAI khởi kiện một người đàn ông ở Mỹ, cáo buộc sử dụng chatbot Grok để tạo tư liệu liên quan đến xâm hại tình dục trẻ em bằng AI - Ảnh: REUTERS

Đoạn rap chế lời từ bài thơ Lượm có nội dung gây tranh cãi từng thu hút hàng trăm lượt sử dụng - Ảnh: Chụp màn hình

Ở góc độ an ninh, không gian mạng đang là một "mặt trận mềm". Các chiến dịch gây ảnh hưởng không chỉ sử dụng tin giả hay tấn công kỹ thuật, mà còn khai thác các sản phẩm giải trí, nội dung văn hóa, xu hướng mạng xã hội để từng bước tác động vào nhận thức, cảm xúc và hệ giá trị của cộng đồng. Mục tiêu cuối cùng là thay đổi cách người ta suy nghĩ, đánh giá và lựa chọn.

Ông Hiếu cho rằng nâng cao năng lực tự chủ, khả năng định hướng và sức đề kháng của nền văn hóa dân tộc thực chất là nâng cao khả năng tự vệ của quốc gia trước những tác động tinh vi trên không gian mạng.

Điều đó không có nghĩa đóng cửa hay khước từ giao lưu văn hóa, mà là đủ bản lĩnh để tiếp thu cái hay, sàng lọc cái dở và giữ vững bản sắc của mình trong một thế giới mở.

Nhiều nội dung xấu, độc được "đẩy thẳng" lên trên các nền tảng - Ảnh: MINH SƠN

Gỡ nội dung xấu không có nghĩa là lành mạnh

Đại biểu Quốc hội Bùi Hoài Sơn đề xuất một số giải pháp xây dựng chủ quyền văn hóa số lành mạnh, bền vững hơn: xây dựng hệ sinh thái nội dung số mang bản sắc Việt Nam; coi dữ liệu văn hóa là một nguồn tài nguyên chiến lược, việc số hóa di sản phải bảo đảm định danh, nguồn gốc, tiêu chuẩn kỹ thuật, khả năng tìm kiếm, kết nối, chia sẻ và tái sử dụng; nâng cao trách nhiệm của các nền tảng xuyên biên giới…

Đặc biệt phát triển năng lực số và năng lực văn hóa cho người dân, trong đó lưu tâm thanh thiếu niên. 

Nhà trường không chỉ dạy học sinh sử dụng công nghệ mà còn phải giúp các em biết kiểm chứng thông tin, nhận diện thao túng cảm xúc, hiểu cách thuật toán vận hành, tôn trọng bản quyền và chịu trách nhiệm về hành vi trên mạng. Gia đình cũng cần trở thành không gian đối thoại, thay vì chỉ cấm đoán hoặc kiểm soát.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ảnh: NVCC

Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu - Ảnh: NVCC

"Không gian số không trở nên lành mạnh hơn chỉ bằng việc gỡ bỏ nội dung xấu mà khi có nhiều nội dung tốt, hấp dẫn và có khả năng dẫn dắt", ông Bùi Hoài Sơn nói.

Đồng tình, Thượng tá Hiếu nhấn mạnh thêm, xây dựng chủ quyền văn hóa số cần được nhìn nhận như một chiến lược tổng thể. Trước hết, cần chuyển từ "kiểm soát nội dung" sang "xây dựng năng lực bởi không ai có thể lọc thay người dân mọi thông tin trên Internet".

Ông cũng nhắc đến việc cần hình thành cơ chế phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp công nghệ, giới sáng tạo, nhà trường và gia đình trong xây dựng môi trường văn hóa số. 

Bên cạnh đó cần coi an ninh văn hóa là một bộ phận của an ninh quốc gia trong thời đại số. Không chỉ ngăn chặn thông tin độc hại hay xuyên tạc, còn phải bảo vệ dữ liệu văn hóa, di sản số, bản quyền, ngôn ngữ, ký ức lịch sử và những giá trị cốt lõi của dân tộc trên môi trường Internet.

Quan trọng nhất vẫn là xây dựng con người Việt Nam có bản lĩnh văn hóa. Công nghệ sẽ tiếp tục thay đổi song nếu mỗi người Việt Nam đều có tri thức, có lòng yêu nước, có tư duy độc lập và có niềm tự hào về bản sắc dân tộc thì đó chính là "tường lửa văn hóa" bền vững nhất.