Các mô hình tên lửa và máy ly tâm làm giàu uranium xuất hiện trong một cuộc mít tinh bên ngoài trụ sở cũ của Đại sứ quán Mỹ ở Tehran vào ngày 4-11-2025 - Ảnh: AFP
"Hiện nay ngành công nghiệp hạt nhân của Iran đang phát triển song song và ngang tầm với các quốc gia hàng đầu trong lĩnh vực này" - ông Mohammad Eslami phát biểu hôm 26-8, đồng thời cho rằng các đối thủ của Tehran cáo buộc chương trình hạt nhân Iran phục vụ mục đích phi hòa bình nhằm tìm cách làm suy yếu đất nước.
Vậy rốt cuộc năng lực hạt nhân của Iran thế nào?
Ngay cả khi Iran bắt đầu lại từ con số 0...
Theo Hiệp hội Kiểm soát vũ khí (ACA), chương trình hạt nhân của Iran tiếp tục đặt ra nguy cơ nghiêm trọng đối với nỗ lực ngăn chặn phổ biến vũ khí hạt nhân, nhưng chưa phải là mối đe dọa cận kề.
Việc Mỹ và Israel tấn công các mục tiêu hạt nhân chủ chốt ở Iran vào tháng 6-2025 đã làm chậm lại chương trình hạt nhân của nước này, đồng thời chấm dứt các hoạt động nhạy cảm về phổ biến hạt nhân, chẳng hạn như làm giàu uranium lên mức gần cấp độ vũ khí.
Tuy nhiên, các vật liệu và công nghệ then chốt cần thiết trong trường hợp Iran quyết định chế tạo bom hạt nhân vẫn "sống sót" sau các cuộc tấn công này.
Những cuộc tấn công sau đó của Mỹ và Israel nhằm vào Iran trong năm 2026 cũng không làm thay đổi căn bản tình trạng chương trình hạt nhân của nước này, cho thấy rõ rằng các cuộc không kích không thể xóa bỏ hoàn toàn khả năng chế tạo bom hạt nhân của Tehran.
Iran vẫn còn nắm giữ bí quyết công nghệ làm giàu uranium, đồng thời nhiều khả năng vẫn còn một lượng máy ly tâm sau các cuộc tấn công.
"Ngay cả trong trường hợp phải bắt đầu lại từ con số 0, Iran vẫn có thể khôi phục việc sản xuất máy ly tâm và hoạt động làm giàu uranium tương đối nhanh, qua đó trở lại ngưỡng có khả năng chế tạo vũ khí hạt nhân trong vòng chưa đầy một năm" - ACA đánh giá hồi tháng 6-2026.
Trong khi đó, Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) đã mất khả năng theo dõi liên tục hoạt động sản xuất máy ly tâm của Iran từ năm 2021.
Từ năm 2021 đến tháng 6-2025 (thời điểm các cơ sở sản xuất máy ly tâm được biết đến của Iran bị phá hủy), Iran có khả năng sản xuất số máy ly tâm nhiều hơn số máy mà IAEA ghi nhận đang được lắp đặt tại Natanz và Fordow. Một số máy có thể đang được cất giữ tại cơ sở làm giàu uranium thứ ba ở Esfahan.
Các máy ly tâm này quay với tốc độ cực cao để làm giàu uranium, phục vụ sản xuất nhiên liệu hạt nhân.
Ảnh vệ tinh cho thấy toàn cảnh khu phức hợp nghiên cứu hạt nhân của Iran tại tỉnh Isfahan, miền trung Iran ngày 30-6-2026 - Ảnh: AFP/Vantor
440kg uranium đã làm giàu mang ý nghĩa gì?
Hai cơ sở làm giàu uranium của Iran là Natanz và Fordow đã bị hư hại nghiêm trọng trong các cuộc tấn công hồi tháng 6-2025 và dường như không còn hoạt động.
Tehran đã thông báo với IAEA về một cơ sở làm giàu uranium thứ ba tại Isfahan vào tháng 6-2025, nhưng IAEA chưa kịp thanh sát cơ sở này trước khi Israel tấn công Iran vào ngày 13-6 năm ngoái. Iran nói với IAEA rằng cơ sở này đã bị hư hại, song các thanh sát viên chưa được tiếp cận địa điểm để xác minh thông tin.
Dù còn nhiều điều chưa rõ về cơ sở tại Isfahan, dường như Iran hiện không còn cơ sở làm giàu uranium quy mô công nghiệp nào đang hoạt động. Nước này cũng không có nhu cầu thực tế phải sử dụng uranium làm giàu để đáp ứng nhu cầu nhiên liệu hiện nay.
Hiện nay số phận của khoảng 440kg uranium được làm giàu lên mức 60% mà Iran được cho đang sở hữu vẫn chưa rõ.
Tổng thống Donald Trump tuyên bố Mỹ sẽ không cho phép Iran giữ kho uranium làm giàu ở mức cao.
Tuy nhiên, Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei đã chỉ đạo không được đưa lượng uranium làm giàu của Iran ra nước ngoài, theo hai nguồn tin cấp cao Iran được Hãng tin Reuters dẫn lại hồi tháng 5-2026.
Các chuyên gia hạt nhân cho biết dù uranium được làm giàu ở mức 60% vẫn còn cách khá xa mức 90% cần thiết để đạt cấp độ vũ khí, nhưng từ mức 60%, việc tiếp tục làm giàu lên 90% sẽ nhanh hơn nhiều.
Không đồng nghĩa có bom hạt nhân
Tuyên bố Iran sở hữu ngành công nghiệp hạt nhân thuộc hàng đẳng cấp thế giới không đồng nghĩa Tehran đã có bom hạt nhân.
Iran đã xây dựng nền tảng năng lực hạt nhân, bao gồm xử lý và chuyển đổi uranium, sản xuất và vận hành máy ly tâm, làm giàu uranium, sản xuất nhiên liệu hạt nhân, vận hành lò phản ứng và nghiên cứu công nghệ hạt nhân.
Tuy nhiên, một số năng lực trong đó, đặc biệt là công nghệ làm giàu uranium và máy ly tâm, có tính lưỡng dụng, có thể phục vụ cả mục đích dân sự lẫn quân sự.
Để chế tạo một vũ khí hạt nhân hoàn chỉnh, ngoài việc có đủ vật liệu phân hạch, một quốc gia còn phải vượt qua nhiều trở ngại kỹ thuật khác, như thiết kế và chế tạo thiết bị nổ, tích hợp thiết bị này vào phương tiện mang (nhiều khả năng là tên lửa đạn đạo) và bảo đảm nó có thể phát nổ một cách đáng tin cậy.
Theo IAEA, Iran từng thực hiện "một chương trình hạt nhân có cấu trúc chưa được khai báo", được triển khai cho đến đầu những năm 2000. Tuy nhiên hiện nay cơ quan này cho biết không có dấu hiệu đáng tin cậy cho thấy Iran đang thực hiện một chương trình hạt nhân có cấu trúc chưa được khai báo như vậy.
