Gian truân giải thể doanh nghiệp: Sửa ngay quy định 'hồi sinh' mã số thuế chỉ để... đóng lại

Cần gì để thủ tục giải thể doanh nghiệp đỡ vướng? - Ảnh 1.

Có doanh nghiệp nợ vỏn vẹn 2,8 triệu đồng tiền thuế nhưng đối mặt với khoản phạt dự kiến lên tới 60 triệu đồng. Cũng có doanh nghiệp thành lập từ 2013, phát sinh duy nhất 1 hóa đơn thuế 4 triệu đồng rồi ngưng hoạt động hơn 12 năm nay nhưng phải đóng gần 100 triệu đồng để hoàn tất thủ tục đăng ký giải thể.

Trước thực trạng trên, Tuổi Trẻ đã trao đổi với PGS.TS Trần Huy Hoàng, Phó hiệu trưởng thường trực Trường đại học Văn Hiến, chuyên gia tài chính - ngân hàng, để phân tích nguyên nhân và tìm giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn này.

Nút thắt cốt lõi là sự bất bình đẳng về cơ chế thủ tục

* Thưa ông, câu chuyện "khai tử" doanh nghiệp gian nan với hàng trăm ngàn hồ sơ ùn ứ đã được phản ánh rất nhiều. Nhìn một cách khái quát, đâu là nút thắt lớn nhất gây ra tình trạng này?

- PGS.TS Trần Huy Hoàng: Đầu tiên, rõ ràng một phần thuộc về sự chủ quan của người kinh doanh. Phí môn bài hay các quy định hành chính đối với một pháp nhân đều đã được quy định rõ trong Luật Doanh nghiệp, Luật Quản lý thuế và người kinh doanh phải tuân thủ.

Cần gì để thủ tục giải thể doanh nghiệp đỡ vướng? - Ảnh 2.

Thế nhưng khi ngưng kinh doanh, họ tự mặc định nếu không hoạt động thì không cần kê khai, ngưng hoạt động nghĩa là doanh nghiệp đã "chết", tự giải thể, dẫn đến không nộp tờ khai và lệ phí nhiều năm, lúc đi giải thể thì đối mặt với gánh nặng nợ, phạt. Nhưng luật là luật, và có quy định rõ.

Về phía quản lý, nút thắt cốt lõi là sự bất bình đẳng về cơ chế thủ tục. Trong khi quy trình gia nhập thị trường được thiết kế theo cơ chế hậu kiểm rất thông thoáng, thì quy trình rút lui lại bị siết chặt bằng tư duy tiền kiểm. Muốn rút lui là phải kiểm tra trước.

Chính tư duy tiền kiểm này, kết hợp với việc hạ tầng dữ liệu chưa đủ mạnh để đối soát tự động, đã tạo ra tâm lý ngại rủi ro trách nhiệm cá nhân của cán bộ thuế. Họ sợ bỏ sót nợ thuế hoặc phát sinh gian lận. Từ đó cách an toàn nhất cho cán bộ trong bối cảnh đó là kéo dài thời gian kiểm tra hoặc ngâm hồ sơ.

Cần gì để thủ tục giải thể doanh nghiệp đỡ vướng? - Ảnh 3.

* Phải chăng sự kéo dài duyệt quyết toán thuế vô tình đẩy doanh nghiệp vào những khoản phạt cộng dồn rất lớn?

- Đúng vậy. Quy định phạt nộp chậm hiện nay căn cứ theo Nghị định 125/2020 và Nghị định 310/2025. Về lý thuyết doanh nghiệp phải tự biết, nhưng thực tế cơ quan thuế chưa đi sát cảnh báo kịp thời do nguồn lực hạn chế.

Hậu quả là như khoản lệ phí môn bài vẫn âm thầm phát sinh liên tục ngay cả khi doanh nghiệp đã bị khóa mã số thuế. Đến một ngày, chủ doanh nghiệp tá hỏa khi bị ách lại lúc làm thủ tục xuất cảnh, mua bán nhà đất, xe cộ... mới biết mình đang gánh "núi tiền phạt" lên tới hàng chục, hàng trăm triệu đồng.

Cần gì để thủ tục giải thể doanh nghiệp đỡ vướng? - Ảnh 4.

Phải luật hóa thời hạn duyệt quyết toán thuế và tạo "luồng xanh" cho doanh nghiệp giải thể

* Trong khi luật áp chế tài phạt chậm nộp với doanh nghiệp rất nặng, vì sao lại chưa có một điều khoản cụ thể ràng buộc thời hạn hoàn thành quyết toán thuế của cơ quan thuế, thưa ông?

Cục Thuế: Sẽ nghiên cứu cơ chế tháo gỡ

Cục Thuế (Bộ Tài chính) vừa ban hành công văn 6480, cho biết đã ghi nhận và sẽ nghiên cứu để trình Bộ Tài chính, Chính phủ và Quốc hội xây dựng văn bản quy phạm pháp luật quy định cụ thể về cơ chế tháo gỡ khó khăn cho các doanh nghiệp, hộ kinh doanh ở trạng thái 03 (doanh nghiệp đã ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn tất thủ tục chấm dứt mã số thuế) và 06 (người nộp thuế không còn hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký).

- Đây là một điểm nghẽn từ tư duy làm luật. Người làm luật ưu tiên bảo vệ nguồn thu ngân sách, dùng chế tài mạnh để giữ kỷ cương thu nộp, nhưng lại không gắn với quy định thời hạn bắt buộc cơ quan thuế phải hoàn thành duyệt quyết toán cho doanh nghiệp. Có thể là do e ngại áp lực thời gian sẽ khiến cán bộ thuế kiểm tra sơ sài dẫn đến thất thu.

Chính lệch pha này vô tình tạo ra đặc quyền ngầm là "treo hồ sơ vô thời hạn". Chúng ta phải luật hóa thời hạn xử lý hồ sơ giải thể của cơ quan thuế.

Có nghĩa doanh nghiệp nộp chậm thì bị phạt, cán bộ thuế làm chậm cũng phải bị chế tài xử lý.

Nếu quá thời hạn quy định mà cơ quan thuế không phát hiện sai phạm thì mặc định doanh nghiệp đã hoàn tất quyết toán thuế, được phép đóng cửa.

* Vậy theo ông, cần thay đổi những gì để giải phóng hàng trăm ngàn hồ sơ đang tắc nghẽn?

- Tôi đề xuất tập trung vào 4 giải pháp cốt lõi:

Một là áp dụng "luồng xanh" tự động. Có nghĩa phải phân luồng giải thể theo mức độ rủi ro. Những doanh nghiệp siêu nhỏ, chưa phát sinh doanh thu hoặc không nợ thuế thì cho giải thể tự động trong 3-5 ngày dựa trên cam kết tự chịu trách nhiệm của chủ sở hữu, cơ quan thuế tiến hành hậu kiểm sau.

Hai là sửa lỗi kỹ thuật công nghệ thông tin. Hệ thống phải cho phép tiếp nhận tờ khai quyết toán và thu tiền nợ thuế trực tiếp ngay trên trạng thái mã số thuế đang bị đóng, dứt khoát xóa bỏ quy trình mở lại mã số thuế rồi mới đóng.

Ba là khống chế mức trần tiền phạt hành chính hợp lý đối với vi phạm nghĩa vụ báo cáo của doanh nghiệp thực tế đã ngừng hoạt động. Tránh để phát sinh những khoản nợ thuế ảo khổng lồ không thể thu hồi trên hệ thống.

Bốn là liên thông dữ liệu tự động giữa đăng ký kinh doanh, thuế và bảo hiểm xã hội để xóa bỏ việc xác nhận thủ công rườm rà giữa các cơ quan như hiện nay.

Chúng ta cần chuyển từ tư duy quản lý áp đặt sang tư duy chăm sóc và cảnh báo sớm cho người nộp thuế. Giải thể doanh nghiệp trơn tru cũng chính là giải pháp dọn sạch cơ sở dữ liệu quốc gia và nuôi dưỡng tinh thần khởi nghiệp lâu dài cho nền kinh tế.

Cần gì để thủ tục giải thể doanh nghiệp đỡ vướng? - Ảnh 5.

Nghịch lý thủ tục từ hệ thống công nghệ thông tin của ngành thuế

* Ông vừa nhắc đến khóa mở mã số thuế, được cho là một trong những vướng mắc tốn nhiều thời gian để doanh nghiệp hoàn thành thủ tục mở lại trước khi nó bị đóng hẳn. Ông nhìn nhận thế nào về thực trạng thủ tục này?

- Đây chính là nghịch lý điển hình của hệ thống công nghệ thông tin ngành thuế hiện nay.

Khóa mã số thuế vốn là một hình phạt hành chính đối với doanh nghiệp vi phạm nghĩa vụ, chứ không phải pháp nhân đó đã "chết" hẳn về mặt pháp lý. Tuy nhiên khi mã số thuế bị khóa, hệ thống công nghệ lại tự động chặn mọi giao dịch, không cho phép doanh nghiệp nhập tờ khai hay nộp tiền để hoàn thành nghĩa vụ tài chính. Doanh nghiệp muốn nộp phạt cũng không nộp được.

Để giải quyết, cơ quan thuế yêu cầu mã số thuế phải ở trạng thái hoạt động thì mới quyết toán được. Vậy là doanh nghiệp buộc phải làm thủ tục "hồi sinh" mã số thuế chỉ để phục vụ cho thao tác kỹ thuật của hệ thống, rồi ngay sau đó lại cho doanh nghiệp... "chết lần hai". Quy trình vòng vo này vô cùng tốn thời gian và rườm rà một cách không cần thiết.