Sinh ra tại thôn Pháp Kệ, xã Quảng Trạch, tỉnh Quảng Trị, anh Phan Thanh Sơn, Giám đốc HTX Nông nghiệp hữu cơ Thanh Sơn, có tuổi thơ gắn với những đầm sen và công việc thu hoạch, bán hạt sen.
Chứng kiến người trồng sen nhiều lần rơi vào cảnh được mùa mất giá, sản phẩm chủ yếu tiêu thụ dưới dạng nguyên liệu thô, anh sớm trăn trở tìm hướng nâng cao giá trị loại cây trồng này.
Sau khi tốt nghiệp kỹ sư thủy lợi, anh làm việc tại Ban Quản lý dự án ODA Quảng Trạch. Năm 2017, sau một vụ sen của gia đình bị thương lái ép giá, anh bắt đầu tìm hiểu kỹ thuật trồng và chế biến sen để chủ động hơn về đầu ra. Đến năm 2018, anh quyết định nghỉ việc, trở về quê khởi nghiệp.
Nhận thấy giống sen Quan Âm trắng được thị trường ưa chuộng, anh đặt mua giống từ Nghệ An.
Cánh đồng sen ở thôn Pháp Kệ, xã Quảng Trạch, tỉnh Quảng Trị. Ảnh: Th.S
“Chuyến xe chở giống quên giao hàng, chạy thẳng vào Nam, đến khi quay lại thì chỉ còn duy nhất một cây sen có khả năng sinh trưởng. Tôi đã lấy cây sen này làm giống, từng bước gây dựng vùng trồng. Sau 3 năm, sen phát triển, phủ kín diện tích ruộng khoảng hơn 1ha”, anh Sơn kể.
Quá trình khởi nghiệp không phải lúc nào cũng thuận lợi. Có năm, sen mất trắng do lũ trái mùa, buộc anh phải tìm đến các mô hình sản xuất hiệu quả để học hỏi, cải tạo ao trồng, chọn giống và điều chỉnh quy trình chăm sóc phù hợp với điều kiện địa phương.
Trong canh tác, anh chú trọng phương pháp sản xuất hữu cơ, tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có để giảm chi phí. Anh nuôi cá trong đầm, dùng lá sen bị sâu ăn làm thức ăn cho cá, thu gom ốc bươu vàng để ủ thành đạm hữu cơ bón cây. Việc ứng dụng vi sinh bản địa cũng giúp hạn chế sử dụng hóa chất, cải thiện chất lượng vùng nguyên liệu.
Năm 2020, anh cùng một số hộ dân thành lập tổ hợp tác sản xuất sen thương phẩm. Đến năm 2023, HTX Nông nghiệp hữu cơ Thanh Sơn chính thức được thành lập với 8 thành viên, hướng đến liên kết sản xuất, chế biến và tiêu thụ sản phẩm.
Hiện HTX trực tiếp sản xuất trên diện tích 5ha sen, đồng thời liên kết với hàng chục hộ dân xây dựng vùng nguyên liệu khoảng 10ha.
Anh Phan Thanh Sơn sớm trăn trở trước tình trạng nông sản phụ thuộc vào thương lái và giá cả bấp bênh. Ảnh: Th.S
Theo anh Sơn, nếu chỉ bán hạt sen và hoa tươi, hoạt động sản xuất sẽ phụ thuộc nhiều vào mùa vụ, sức mua và giá thu mua của thương lái. Đặc biệt, những thời điểm sen được mùa, nguồn cung tăng nhưng đầu ra không tương xứng khiến giá trị thu về của người trồng bị ảnh hưởng.
Từ thực tế đó, anh xác định muốn phát triển bền vững phải chuyển từ bán nguyên liệu thô sang chế biến sâu, khai thác nhiều bộ phận của cây sen.
Ý tưởng làm trà lá sen xuất phát từ một lần có người đến xin lá sen về sử dụng, anh nhận thấy loại lá vốn ít được chú trọng trong tiêu thụ có thể trở thành nguyên liệu cho sản phẩm tiện dụng hơn.
“Ban đầu, tôi phơi khô lá sen để đóng gói nhưng lá dễ vỡ vụn, khó bảo quản. Khi cắt nhỏ, nguyên liệu lại nhẹ, dễ bị gió thổi bay. Vì vậy tôi quyết định đầu tư máy sấy, điều chỉnh quy trình sơ chế và định lượng để sản xuất trà túi lọc. Trước khi đưa ra thị trường, sản phẩm được gửi đi kiểm nghiệm, vùng nguyên liệu cũng được kiểm tra các chỉ tiêu về đất, nước và chất lượng nông sản”, anh Sơn cho biết.
Từ sản phẩm trà lá sen ban đầu, HTX tiếp tục mở rộng danh mục với hạt sen khô, tim sen, hoa sen sấy khô, trà ướp hoa sen và tinh bột củ sen. Việc tận dụng nhiều bộ phận của cây sen giúp đơn vị giảm lãng phí nguyên liệu, đa dạng hóa nguồn thu và nâng giá trị sản xuất trên cùng diện tích canh tác.
Đến nay, HTX đã đầu tư khoảng 300 triệu đồng mua sắm máy móc, thiết bị phục vụ sơ chế và chế biến.
Đơn vị đã đầu tư khoảng 300 triệu đồng mua sắm máy móc, thiết bị. Ảnh: Th.S
Năm 2025, thông qua một dự án của Cơ quan Hợp tác Quốc tế Hàn Quốc (KOICA), HTX được hỗ trợ hệ thống chưng cất tinh dầu hoa sen. Từ thiết bị này, dự án “Sen Biotech” được hình thành, hướng đến sản xuất tinh dầu và nước cất hoa sen.
Hệ thống có tủ điều khiển thông minh, giúp kiểm soát nhiệt độ, thời gian và tự động hóa các công đoạn xử lý, gia nhiệt, ngưng tụ, tách tinh dầu.
Theo anh Sơn, đây là hướng đi mới nhằm tận dụng nguồn hoa sen, gia tăng giá trị sản phẩm và tạo việc làm quanh năm. HTX đang tiếp tục hoàn thiện quy trình, kiểm soát chất lượng để đưa sản phẩm ra thị trường ổn định, đồng thời mở rộng tiêu thụ qua mạng xã hội và sàn thương mại điện tử.
Năm 2026, Sen Biotech lọt top 30 dự án vào chung kết toàn quốc Cuộc thi Dự án khởi nghiệp thanh niên nông thôn; anh Sơn được trao giải thưởng Lương Định Của.
Hiện HTX Nông nghiệp hữu cơ Thanh Sơn đạt doanh thu bình quân khoảng 1,5 tỷ đồng/năm, tạo việc làm cho khoảng 30 lao động địa phương. Vào mùa sen, đơn vị còn thu hút học sinh, sinh viên tham gia một số công đoạn chế biến phù hợp để có thêm thu nhập.
Ông Phạm Anh Dũng, Bí thư Đoàn xã Quảng Trạch, đánh giá mô hình của anh Sơn đã góp phần khai thác nguồn nguyên liệu sẵn có, gắn sản xuất với chế biến và ứng dụng công nghệ, qua đó tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân.
Rời công việc ổn định để trở về với cây sen, anh Sơn đang từng bước biến loại nông sản quen thuộc thành chuỗi sản phẩm có giá trị gia tăng. Tuy nhiên, để mô hình phát triển bền vững, HTX vẫn cần giải bài toán chất lượng, thương hiệu và đầu ra cho các sản phẩm chế biến sâu.
