Bộ Nội vụ đang lấy ý kiến đối với dự thảo Nghị định quy định về tổ chức, hoạt động của thôn, tổ dân phố và chế độ, chính sách đối với người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố. Một trong những nội dung đáng chú ý là đề xuất bộ tiêu chí mới để thành lập, sắp xếp, tổ chức lại các thôn, tổ dân phố phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và quá trình đô thị hóa hiện nay.
Về tiêu chí quy mô, dự thảo đề xuất số hộ gia đình tối thiểu đối với từng vùng miền. Cụ thể, tại Hà Nội và TPHCM, thôn phải có từ 500 hộ gia đình trở lên, tổ dân phố từ 700 hộ trở lên.
Theo dự thảo, thôn, làng, ấp, bản, buôn, bon, phum, sóc… sẽ được gọi chung là thôn; còn tổ dân phố, khu phố, khối phố, khóm, tiểu khu… được gọi chung là tổ dân phố. Thôn được tổ chức ở xã, tổ dân phố được tổ chức ở phường; riêng việc tổ chức tại đặc khu do UBND cấp tỉnh quyết định.
Bộ Nội vụ xác định thôn, tổ dân phố là tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư, nơi người dân thực hiện dân chủ trực tiếp, tham gia các hoạt động tự quản và triển khai chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước tại cơ sở.
Dự thảo nêu rõ việc thành lập, sắp xếp, tổ chức lại hoặc giải thể thôn, tổ dân phố phải bảo đảm nguyên tắc dân chủ, công khai, minh bạch; đồng thời kế thừa các giá trị lịch sử, văn hóa, phong tục tập quán phù hợp với điều kiện của từng địa phương.
Theo Bộ Nội vụ, việc sắp xếp lại sẽ được thực hiện đối với các thôn, tổ dân phố chưa đáp ứng tiêu chí theo quy định hoặc theo yêu cầu quản lý, phát triển kinh tế - xã hội, đô thị hóa và phân bố dân cư. Quá trình sắp xếp phải xem xét nhiều yếu tố như vị trí địa lý, địa hình, đặc điểm dân cư, trình độ phát triển kinh tế - xã hội và nguyện vọng của người dân, nhằm bảo đảm ổn định xã hội và thuận lợi cho sinh hoạt cộng đồng.
Về tiêu chí quy mô, dự thảo đề xuất số hộ gia đình tối thiểu đối với từng vùng miền. Cụ thể, tại Hà Nội và TPHCM, thôn phải có từ 500 hộ gia đình trở lên, tổ dân phố từ 700 hộ trở lên.
Tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc, thôn phải có ít nhất 150 hộ, tổ dân phố từ 300 hộ. Ở Đồng bằng sông Hồng, tiêu chí tương ứng là từ 400 hộ đối với thôn và 550 hộ đối với tổ dân phố.
Khu vực Bắc Trung Bộ được đề xuất mức tối thiểu 350 hộ đối với thôn và 450 hộ đối với tổ dân phố. Tại duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, thôn phải có từ 350 hộ, tổ dân phố từ 500 hộ trở lên; riêng các tỉnh Gia Lai, Lâm Đồng và Đắk Lắk được áp dụng mức thấp hơn.
Đối với vùng Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, dự thảo đề xuất thôn có từ 400 hộ, tổ dân phố từ 550 hộ trở lên.
Dự thảo cũng quy định linh hoạt đối với các địa bàn đặc thù như biên giới, hải đảo, khu vực có địa hình chia cắt phức tạp hoặc dân cư sống biệt lập trên cù lao, cồn, đảo. Trong những trường hợp này, UBND cấp tỉnh có thể quy định quy mô thấp hơn phù hợp thực tế địa phương.
Ngoài tiêu chí về số hộ dân, thôn, tổ dân phố còn phải bảo đảm có hạ tầng kinh tế - xã hội thiết yếu phục vụ cộng đồng và ổn định đời sống người dân.
Đáng chú ý, dự thảo quy định rõ thẩm quyền thành lập, sắp xếp, tổ chức lại, giải thể, đặt tên hoặc đổi tên thôn, tổ dân phố thuộc về Hội đồng nhân dân (HĐND) cấp xã, phường hoặc đặc khu. Đối với nơi không tổ chức cấp chính quyền địa phương cấp xã, Uỷ ban nhân dân (UBND) cấp xã sẽ quyết định các nội dung này.
Về trình tự thực hiện, UBND cấp xã sẽ xây dựng đề án thành lập hoặc sắp xếp thôn, tổ dân phố, đồng thời tổ chức lấy ý kiến người dân theo quy định về thực hiện dân chủ ở cơ sở trước khi trình HĐND xem xét, quyết định.
Hồ sơ thành lập thôn, tổ dân phố gồm tờ trình, đề án thành lập, báo cáo tổng hợp ý kiến nhân dân và dự thảo nghị quyết của HĐND cấp xã. Việc giải thể hoặc đổi tên thôn, tổ dân phố cũng phải lấy ý kiến người dân, tổng hợp giải trình đầy đủ trước khi trình HĐND cấp xã thông qua tại kỳ họp gần nhất.
Đối với các khu dân cư mới hình thành nhưng chưa đủ điều kiện thành lập thôn, tổ dân phố, chủ tịch UBND cấp xã có thể quyết định ghép vào thôn, tổ dân phố hiện có để thuận lợi cho quản lý.
Dự thảo cũng đề cập trường hợp các khu dân cư hình thành từ lâu do xâm canh, xâm cư nhưng chưa phù hợp địa giới hành chính. Theo đó, chính quyền địa phương sẽ thực hiện chuyển giao cộng đồng dân cư giữa các xã để bảo đảm thuận lợi cho quản lý và sinh hoạt của người dân.
Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thôn, tổ dân phố chưa đáp ứng tiêu chí về quy mô số hộ gia đình và sự phân bố giữa các vùng, miền còn thiếu đồng đều. Đặc biệt, sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã năm 2025, số lượng thôn, tổ dân phố bình quân trên mỗi đơn vị hành chính cấp xã tăng mạnh, từ khoảng 9 lên khoảng 27 thôn, tổ dân phố/xã.
Theo Bộ Nội vụ, điều này làm gia tăng đầu mối quản lý, tạo áp lực lớn cho chính quyền cơ sở, trong khi nhiều quy định hiện hành chưa được điều chỉnh kịp thời để phù hợp với thực tiễn quản lý và mô hình chính quyền địa phương 2 cấp hiện nay.
