
Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos (trái) nộp lưu chiểu Hiệp định khung ASEAN về Kinh tế số (DEFA) cho Tổng thư ký ASEAN Kao Kim Hourn sáng 15-11 - Ảnh: AFP
Sau nhiều năm đàm phán, Hiệp định khung về Kinh tế số ASEAN (DEFA) đã chính thức được các nhà lãnh đạo ASEAN ký kết vào ngày 14-11, trong khuôn khổ Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 49 và các hội nghị liên quan.
Văn kiện được kỳ vọng sẽ kết nối các hệ thống số vốn đang vận hành riêng rẽ ở từng nước thành viên. Các nghiên cứu được thực hiện cho ASEAN ước tính nếu triển khai tốt, hiệp định có thể giúp kinh tế số khu vực tăng gấp đôi, từ khoảng 1.000 tỉ USD lên 2.000 tỉ USD vào năm 2030.
Báo Tuổi Trẻ đã trao đổi với các chuyên gia trong nước và quốc tế về những gì DEFA mang lại cho ASEAN, cũng như những việc cần làm để hiệp định đi vào cuộc sống.
Liên thông gần như trong một quốc gia
GS.TS Vũ Minh Khương (Trường Chính sách công Lý Quang Diệu, Đại học Quốc gia Singapore):

Ảnh: VGC
DEFA sẽ giúp những việc rất đơn giản như thanh toán số, gọi điện thoại xuyên biên giới thuận lợi hơn rất nhiều.
Với các doanh nghiệp, đó sẽ là chuyện định danh số. Trước đây doanh nghiệp này trả tiền cho doanh nghiệp khác ở nước ngoài thì phải có ngân hàng bảo lãnh, đối tác mới biết đó là ai. Khi DEFA có hiệu lực, hai doanh nghiệp liên lạc với nhau thì chỉ cần nhìn ID (mã định danh) là biết đối tác của mình rồi.
Tức là những vấn đề rất căn bản, nền tảng sẽ được liên thông với nhau. Nền tảng kinh tế số là như thế. Cả khu vực gần giống như trong một quốc gia, các bên đều biết nhau.
Thủ tục hải quan không còn giấy tờ, doanh nghiệp không phải nộp bộ hồ sơ này, bộ hồ sơ khác, mà tất cả đều trên số, dữ liệu thông nhau hết. Đó là một bước đi lớn, giảm chi phí đi rất nhiều, logistics nhanh hơn.
Điểm thứ hai còn lớn hơn nữa là các nước thống nhất được với nhau để xây dựng hạ tầng số cho cả ASEAN và cho từng nước. Trung tâm dữ liệu, trung tâm AI đặt ở chỗ nào, ra sao để liên thông tốt hơn cũng là một vấn đề. Đặc biệt là những quy chế, cơ chế về quản lý dữ liệu hay bảo vệ an ninh mạng - những thứ giúp nền kinh tế số ASEAN mạnh hơn.
Điểm thứ ba là thúc đẩy chuyển đổi số ở tất cả các ngành. Các nước sẽ có những cơ chế để phối hợp tốt hơn, chia sẻ kinh nghiệm hay trong phát triển thành phố thông minh, nhà máy thông minh, nông nghiệp thông minh, nhất là logistics thông minh.
Đây là cơ chế để tạo ra một nền kinh tế ASEAN thống nhất cao hơn, phối hợp tốt hơn và sẵn sàng hơn để tiến nhanh đến tương lai.
Việt Nam có thể định hình cách DEFA vận hành
TS Majo George (Trưởng khoa kinh tế, Trường ĐH Kinh tế - Tài chính TP.HCM - UEF):

Ảnh: NVCC
Lâu nay, một doanh nghiệp nhỏ muốn bán hàng ra khu vực phải đối mặt với hàng loạt bộ quy định, tiêu chuẩn chữ ký điện tử và hệ thống thanh toán khác nhau.
DEFA là thỏa thuận đầu tiên trên quy mô toàn khu vực được thiết kế để các hệ thống này vận hành cùng nhau.
Tôi hy vọng sẽ thấy một ASEAN nơi một nhà xuất khẩu nhỏ ở Cần Thơ có thể bán hàng cho người mua ở Cebu hay Penang dễ dàng như bán cho khách ở Hà Nội.
Việt Nam đã có nền móng vững chắc với thanh toán QR phổ biến trong đời sống, hạ tầng thanh toán quốc gia hiện đại và nền tảng định danh điện tử VNeID được sử dụng rộng rãi.
Để biến nền tảng này thành lợi thế thực sự, trước hết Việt Nam cần kết nối hệ thống thanh toán QR với các đối tác trong ASEAN. Khi tiểu thương có thể nhận tiền xuyên biên giới chỉ trong vài giây, thương mại xuyên biên giới không còn là sân chơi riêng của các công ty lớn.
Việt Nam cũng cần quản lý dữ liệu theo hướng vừa bảo vệ người dân, vừa cho phép dữ liệu lưu chuyển với đối tác, bởi nhà đầu tư tìm kiếm sự rõ ràng không kém gì ưu đãi.
Bên cạnh đó là hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, để lợi ích không chỉ dồn về các doanh nghiệp lớn. Thương mại số vận hành dựa trên kỹ năng về fintech, dữ liệu, AI và an ninh mạng, nên trường đại học và doanh nghiệp phải phối hợp chặt chẽ hơn nhiều.
Ngoài ra, có thể áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) để các doanh nghiệp fintech thử nghiệm sản phẩm xuyên biên giới dưới sự giám sát.
Nếu hành động sớm và quyết liệt, Việt Nam có thể trở thành một trong những quốc gia định hình cách DEFA vận hành trên thực tế, thay vì chỉ đơn thuần thích nghi với nó.
Hai điều ASEAN cần làm
Nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Phạm Quang Vinh, nguyên Trưởng SOM ASEAN Việt Nam:

Ảnh: THANH PHẠM
Các nước trong khu vực đang đứng trước cơ hội rất lớn. DEFA sẽ tạo ra một khung chung để phối hợp chính sách, kết nối các nước ASEAN với nhau, tạo ra liên kết cao hơn.
Nó cũng tạo ra những chuẩn mực chung để ASEAN, với tư cách một tổ chức khu vực, tăng cường hợp tác kinh tế số với các đối tác.
Nhưng đây vẫn chỉ là một khung thỏa thuận. Để nó thực sự đi vào cuộc sống thì có hai yêu cầu rất quan trọng.
Một là ASEAN chắc chắn sẽ phải xây dựng lộ trình và chương trình hành động để bảo đảm thực thi hiệu quả. Trong ASEAN, không phải nước nào cũng chuyển đổi số ở cường độ và cấp độ như nhau.
Cho nên ASEAN phải có cả những chương trình hỗ trợ để thu hẹp khoảng cách phát triển về số, để tất cả các nước cùng hòa nhập với nhau, trong khi lộ trình kinh tế số vẫn tiếp tục phải phát triển.
Hai là mỗi quốc gia thành viên cũng phải có chương trình hành động của mình để có thể đóng góp vào liên kết chung về kinh tế số, vào quản trị kinh tế số và vào thúc đẩy hợp tác với các đối tác liên quan.
Đạt được khung này là điều rất quan trọng, rất có ý nghĩa. Nhưng quá trình thực hiện sắp tới sẽ càng đòi hỏi ASEAN thúc đẩy nhiều hơn nữa. Việc thực thi nếu làm tốt ở cấp quốc gia và cấp ASEAN thì sẽ càng tranh thủ được nhiều hợp tác và đầu tư từ bên ngoài, từ các nước đối tác.
Minh chứng ASEAN có thể tự viết quy tắc số
TS Denis Hew (Trung tâm về châu Á và toàn cầu hóa, Trường Chính sách công Lý Quang Diệu):

Ảnh: TRƯỜNG CHÍNH SÁCH CÔNG LÝ QUANG DIỆU
Kinh tế số, đặc biệt là thương mại số và thương mại điện tử, hiện là những động lực tăng trưởng chính của ASEAN.
DEFA có ý nghĩa địa chính trị với một khu vực gồm các quốc gia vừa và nhỏ. Qua đó ASEAN có thể cho các nước lớn thấy mình có tiếng nói riêng và có thể tự viết nên các quy tắc số.
Trong các nội dung của hiệp định, thanh toán số sẽ là quan trọng nhất. Một số dự án thí điểm thanh toán QR xuyên biên giới đã vận hành. Việc chúng được triển khai trên toàn khu vực sẽ còn tốt hơn nhiều, vì điều đó mang lại lợi ích cho rất nhiều doanh nghiệp ASEAN, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Dù vậy, vẫn có những giới hạn. Chúng ta phải chờ xem DEFA sẽ giải quyết những vấn đề như việc tuân theo các quy định về quyền riêng tư, bảo mật của dòng dữ liệu xuyên biên giới và yêu cầu lưu trữ dữ liệu trong nước như thế nào.
Việc xây dựng một thị trường số hợp nhất ở ASEAN sẽ cần thời gian, nhất là với khoảng cách thực thi hiện tại, và còn phụ thuộc vào các nước thành viên sẽ phê chuẩn DEFA nhanh đến đâu. Vì vậy thương mại nội khối ASEAN, vốn đi ngang ở mức hơn 20% tổng thương mại của khu vực suốt nhiều thập kỷ, sẽ khó tăng đáng kể trong ngắn hạn.