Những gốc chè trăm tuổi giữa núi rừng
Men theo con đường dốc vào vùng chè khi sương sớm còn phủ kín các dải núi, không gian làng nghề hiện ra bình yên giữa màu xanh của cây cối.
Địa hình núi cao, khí hậu trong lành, mát mẻ, độ ẩm cao cùng sự chênh lệch nhiệt độ ngày - đêm tạo điều kiện thuận lợi cho cây chè Shan tuyết sinh trưởng. Những thân chè cổ thụ to, xù xì, phủ rêu phong, cành vươn rộng tạo thành những tán cây xanh um giữa triền dốc.
Theo thống kê, xã Đồng Phúc hiện có khoảng 740 cây chè Shan tuyết cổ thụ phân bố tại 7 thôn, trên tổng diện tích 309,2ha chè cho thu hoạch. Những cây này có tuổi đời trung bình khoảng 97 năm, chiều cao trung bình 5,3m và đường kính gốc 19,2cm.
Trên những sườn núi cao ở xã Đồng Phúc (Thái Nguyên), những gốc chè Shan tuyết cổ thụ hàng trăm năm tuổi bền bỉ bám rễ vào lòng đất.
Trải qua nhiều thập kỷ, thậm chí hơn một thế kỷ sinh trưởng gần như phụ thuộc vào tự nhiên, giống chè bản địa có sức chống chịu tốt, ít bị sâu bệnh. Những búp chè mập, phủ lớp lông tơ trắng đặc trưng sau khi thu hái, được chế biến thủ công thành dòng trà có hương thơm thanh nhẹ, vị chát dịu và hậu ngọt kéo dài.
Từ sáng sớm, khi những tia nắng đầu tiên xuyên qua màn sương, người dân đã lên các triền đồi hái chè. Những chiếc gùi tre được mang theo, đôi tay thoăn thoắt lựa từng búp đạt tiêu chuẩn thu hái, hạn chế làm dập lá để bảo đảm chất lượng nguyên liệu.
Với người dân Đồng Phúc, cây chè Shan tuyết không chỉ là nguồn thu nhập mà còn gắn với đời sống và tập quán sản xuất được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Người dân duy trì phương thức canh tác thuận tự nhiên, không sử dụng phân bón vô cơ, thuốc diệt cỏ hay hóa chất bảo vệ thực vật. Việc chăm sóc chủ yếu dựa vào sức người, phát cỏ thủ công khoảng 2-3 lần mỗi năm và sử dụng phân chuồng hoai mục.
Sau khi phát cỏ, một lớp thực vật mỏng được giữ lại dưới chân gốc nhằm duy trì độ ẩm, hạn chế xói mòn, rửa trôi đất trong mùa mưa. Nhờ vậy, môi trường sinh thái tại vùng chè được duy trì theo hướng tự nhiên.
Anh Triệu Ích Bảo (thôn Bằng Phúc 3) cho biết gia đình có hơn 2ha chè, trong đó khoảng 1ha là chè Shan tuyết cổ thụ, với những cây từ 70-100 năm tuổi.
“Từ năm 1996, khi bố mẹ tôi từ Cao Bằng về đây định cư, những cây chè cổ thụ này đã có ở đây. Ban đầu gia đình chỉ hái lá nấu nước uống, sau mới biết sao chè để bán. Trước đây chủ yếu làm trà xanh truyền thống, nay gia đình đã chế biến sâu thành hồng trà cao cấp”, anh Bảo chia sẻ.
Từ cây chè di sản đến thương hiệu hàng hóa
Tháng 12/2025, 12 cây chè Shan tuyết tại Đồng Phúc được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Việc được công nhận góp phần thu hút du khách đến tham quan, mua trà, qua đó nâng giá trị sản phẩm.
Ngoài ra, nhãn hiệu tập thể chè Shan tuyết Bằng Phúc được bảo hộ; Làng nghề chế biến chè Shan tuyết Bằng Phúc cũng được UBND tỉnh công nhận vào tháng 3/2026.
Những cây chè Shan tuyết cổ được công nhận là Cây Di sản Việt Nam.
Những sự ghi nhận này góp phần khẳng định giá trị lịch sử, nguồn gen quý và bản sắc văn hóa của vùng chè, đồng thời mở thêm cơ hội đưa sản phẩm đến thị trường rộng lớn hơn.
Tuy nhiên, bài toán đầu ra vẫn là thách thức. Gần 50% sản lượng chè hiện vẫn được người dân tự sao sấy thô và bán tại các chợ phiên, khiến giá cả thiếu ổn định và chưa tương xứng với tiềm năng.
Để thay đổi cách làm, hơn một năm qua, người dân bắt đầu liên kết thành tổ hợp tác, phối hợp với doanh nghiệp để chuẩn hóa quy trình thu hái và chế biến. Theo ông Hà Văn Kiên, Tổ trưởng Tổ tự quản Làng nghề chè Shan tuyết Bằng Phúc, một số đơn vị như Công ty CP Sachstea, Công ty TNHH Phát triển nông nghiệp và chế biến dược liệu Ngọc Thắng đã tham gia liên kết.
Búp chè sau thu hái được đưa vào dây chuyền chế biến thành nhiều sản phẩm như hồng trà, bạch trà, trà túi lọc thay vì chỉ sao thủ công rồi bán nguyên liệu.
Ngày 5/7/2026, UBND xã Đồng Phúc tiếp tục ký biên bản ghi nhớ với Công ty CP Chè Quân Chu về “Dự án liên kết vùng nguyên liệu và nâng giá trị cây chè đặc sản Shan Tuyết tại xã Đồng Phúc”, hướng tới phát triển vùng chè theo hướng hữu cơ quy mô 300-500ha.
Những búp chè Shan Tuyết mập mạp, phủ một lớp lông tơ trắng cho ra loại trà có vị đặc trưng riêng.
Chè nguyên liệu được phơi sấy, chế biến thành nhiều sản phẩm khác nhau.
Ông Triệu Đức Thông, Phó Chủ tịch UBND xã Đồng Phúc, cho biết địa phương xác định quy hoạch, bảo tồn nguồn gen và mở rộng vùng nguyên liệu là những nhiệm vụ trọng tâm.
Theo dự thảo Quy hoạch chung xã Đồng Phúc đến năm 2045, địa phương dự kiến bố trí khoảng 2.000ha đất có điều kiện phù hợp để phát triển vùng chè tập trung quy mô lớn.
Xã cũng định hướng phát triển chè Shan tuyết gắn với du lịch trải nghiệm, đồng thời kêu gọi doanh nghiệp đầu tư vào chế biến sâu, ứng dụng khoa học kỹ thuật và xây dựng chuỗi giá trị.
“Chúng tôi mong tỉnh có thêm cơ chế hỗ trợ và sớm xây dựng chỉ dẫn địa lý chè Shan tuyết Bằng Phúc giai đoạn 2026-2030 để nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm”, ông Thông nói.
Theo ông Thông, Festival Trà Quốc tế 2026 là cơ hội quan trọng để quảng bá hình ảnh vùng chè cổ thụ cùng bản sắc văn hóa của đồng bào địa phương tới du khách trong và ngoài nước.
