Tờ Fortune cho hay những lời hứa về một tương lai tươi sáng khi AI "giải phóng" sức lao động đang dần bị lu mờ bởi những con số biết nói. Đằng sau tham vọng biến AI thành động cơ tăng trưởng là một làn sóng sa thải khốc liệt nhất kể từ cuộc khủng hoảng tài chính 2008, trong đó Gen Z (thế hệ được coi là am hiểu công nghệ nhất) lại đang là đối tượng chịu tổn thương nặng nề nhất.
Thực tế nghiệt ngã
Từ Demis Hassabis của Google DeepMind đến Elon Musk của Tesla, các lãnh đạo công nghệ hàng đầu thế giới luôn miêu tả AI như một kịch bản "đôi bên cùng có lợi" (win-win) cho xã hội. Họ đưa ra những cam kết đầy tham vọng rằng công nghệ tiên tiến sẽ giúp tăng tốc lực lượng lao động, chữa khỏi ung thư và tạo ra những công việc mới "có thu nhập cực cao và đầy thú vị" chưa từng tồn tại trước đây.
Thế nhưng, thay vì cảm thấy được tiếp thêm sức mạnh, nhiều người lao động đang sống trong nỗi sợ hãi bị thay thế bởi máy móc. Làn sóng sa thải ồ ạt trong năm 2025 đã xác nhận sự nghi ngờ này.
Theo báo cáo mới nhất từ công ty tư vấn việc làm Challenger, Gray & Christmas, có tới 1,2 triệu lượt cắt giảm nhân sự đã được công bố trong năm qua, tăng 58% so với con số khoảng 760.000 ca sa thải của năm 2024.
Thực tế, năm 2025 ghi nhận mức giảm nhân sự cao nhất kể từ năm 2020 và đang bám đuổi sát sao mức đỉnh của cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, thời điểm mà 1,22 triệu vị trí đã bị xóa sổ.
Trong khu vực tư nhân, ngành công nghệ chịu đòn nặng nề nhất. Năm ngoái, các doanh nghiệp công nghệ đã công bố cắt giảm khoảng 154.000 vị trí, tăng 15% so với năm 2024.
Nguyên nhân cốt lõi được chỉ ra là quá trình triển khai AI thần tốc và nỗ lực tự điều chỉnh sau giai đoạn tuyển dụng quá mức thời đại dịch. Chỉ riêng trong năm 2025, AI được xác định là nguyên nhân trực tiếp cho 54.836 kế hoạch sa thải.
Tính từ năm 2023 đến nay, công nghệ này có liên quan đến tổng cộng 71.825 thông báo cắt giảm việc làm.
Báo cáo lưu ý rằng công nghệ đang chuyển hướng sang phát triển và triển khai trí tuệ nhân tạo nhanh hơn bất kỳ ngành công nghiệp nào khác. Điều này kết hợp với tình trạng tuyển dụng ồ ạt trong thập kỷ qua đã tạo ra một làn sóng mất việc làm lan rộng.
Nghe có vẻ ngược đời khi các "gã khổng lồ" nghìn tỷ USD đang chạy đua vũ trang AI lại sa thải nhân tài. Tuy nhiên, các CEO đã thẳng thắn thừa nhận rằng các công cụ AI đang dần thay thế các kỹ năng của con người.
CEO Satya Nadella của Microsoft đã tiết lộ rằng AI hiện viết được 20% đến 30% mã nguồn của công ty. Với sức mạnh đó, Microsoft sẵn sàng chi 80 tỷ USD cho hạ tầng AI trong khi cắt giảm tổng cộng 15.000 nhân sự trong năm qua.
Tương tự, Mark Zuckerberg của Meta cũng không ngần ngại tuyên bố muốn "loại bỏ những người làm việc kém hiệu quả nhanh hơn" khi AI đang tiến tới ngưỡng "trở thành một kỹ sư cấp trung".
Ngay cả Andy Jassy của Amazon cũng thừa nhận trong một bản ghi nhớ rằng tập đoàn sẽ cần ít người hơn để thực hiện các công việc hiện tại. Theo Reuters, Amazon có kế hoạch cắt giảm tới 30.000 vị trí.
Bi kịch của thế hệ Gen Z
Dù sa thải trong ngành công nghệ không phải chuyện mới, nhưng các nhân viên mới vào nghề (entry-level) đang cảm nhận nỗi đau rõ rệt hơn bao giờ hết. Tỷ lệ nhân viên từ 21 đến 25 tuổi tại các công ty công nghệ đã bị cắt giảm một nửa trong hai năm qua.
Theo dữ liệu từ Pave, nhóm Gen Z này chiếm 15% lực lượng lao động tại các công ty công nghệ đại chúng lớn vào tháng 1/2023, nhưng đến tháng 8/2025, con số này chỉ còn 6,8%.
Tình hình tại các công ty công nghệ tư nhân cũng không mấy khả quan khi tỷ lệ nhân sự trẻ giảm từ 9,3% xuống còn 6,8%.
Giải thích về sự chênh lệch này, Matt Schulman, người sáng lập và CEO của Pave chia sẻ với Fortune rằng nếu bạn 35 hoặc 40 tuổi, bạn đã có chỗ đứng và những kỹ năng mà AI chưa thể phá vỡ.
Ở cấp độ quản lý cao cấp, yếu tố phán đoán của con người vẫn là then chốt. Ngược lại, nếu bạn là một thanh niên 22 tuổi mới ra trường vốn chỉ thuần thục các tác vụ như Excel hay lập trình cơ bản, bạn rất dễ bị thay thế.
Rõ ràng, thị trường lao động hiện nay đang bị phân cực: một nơi an toàn cho những người giàu kinh nghiệm và một nơi đầy bấp bênh cho những người trẻ mới bắt đầu sự nghiệp trong kỷ nguyên máy móc.
*Nguồn: Fortune, BI
